کتاب قلب قرآن

چنان که ایمان، دانستنِ خدا نیست، بلکه خواستن اوست؛ کفر هم ندانستنِ خدا نیست، بلکه نخواستنِ اوست.

یا رب از ابرِ هدایت برسان بارانی...

از یونس بن عُبَید (یکی از تابعین) نقل است که: «خَصْلَتَانِ إِذَا صَلُحَتَا مِنَ الْعَبْدِ صَلُحَ مَا سِوَاهُمَا مِنْ أَمْرِهِ: صلاتُهُ وَلِسَانُهُ» (حلیة‌الاولیا، ابونعیم اصفهانی)؛ یعنی: «دو خصلتند که اگر در بنده‌ای راست شوند، جمیع امور او بر صلاح و راستی آید:‌ نماز و زبان.»

راه راست را نمی‌شود یکبار پیدا کرد و آسوده شد. راه راست را باید هر لحظه تحسّس کرد.

«خداست آن کس که شما را ابتدا ناتوان آفرید آنگاه پس از ناتوانی قوت بخشید، سپس بعد از قوت ناتوانی و پیری داد. هر چه بخواهد می‌آفریند و هموست دانای توانا.»

جهان، خانهٔ کلمات است. کلماتِ خدا...

«برادرت را یاری کن چه ظالم باشد چه مظلوم. مردی گفت: پیامبر خدا! وقتی مظلوم است یاری‌اش می‌کنم، اما وقتی ستمگر است چگونه یاری‌اش کنم؟ فرمود: او را از ستم کردن باز دار، این است یاری او.»

«وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ»(علق/۱۹)؛ «و سجده کن و نزدیکی بجوی.»

«إِنَّمَا المُؤمِنونَ الَّذینَ إِذا ذُکرَ اللَّهُ وَجِلَت قُلوبُهُم وَإِذا تُلِیت عَلَیهِم آیاتُهُ زادَتهُم إیمانًا» (انفال/۲)؛ «مؤمنان همان کسانی اند که چون خدا یاد شود دلهایشان بترسد و چون آیات او بر آنان خوانده شود بر ایمانشان بیفزاید.

«إِسْتَفتِ قَلْبَک. الْبِرُّ مَا اطْمَأَنَّتْ إِلَیهِ النَّفْسُ وَالْإِثْمُ مَا حَاک فِی النَّفْسِ وَ تَرَدَّدَ فِی الصَّدْرِ وَإِنْ أَفْتَاک النَّاسُ وَأَفْتَوْک»

خدایا، ما را ببخش که اصلی‌ترین ضابطهٔ فهم قرآن و دین را درنیافتیم. تو با صدرنشاندن بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم مهمترین پیام خود را با ما در میان گذاشتی: رحمت، صدرنشین همهٔ احکام است.

هوشیار باش که هیچ یک از رفتارهای تو در جهان گم نمی‌شوند و بی‌پاسخ نمی‌مانند.

پایهٔ هر تحولِ بیرونی، تحول درونی است.

قرار بر این بوده که تو خاک تن را به معجونِ دل تبدیل کنی و دل، بی‌رنج و درد، دل نمی‌شود.

امروزت را که بهتر کنی، دردهای دیروزت تسکین می‌یابند.

در نیافتیم که بر پیشانیِ هر سوره‌ای، رحمتِ بی‌کران خود را گوش‌زد کرده‌ای (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم) تا بکوشیم خواسته‌های تو را مطابق با این اصلِ مکرّر که همچون قندِ مکرّر است و هر آغازی با آن متبرک می‌شود، فهم و تفسیر کنیم.

در هر وضع و حالی که هستی بنگر، تصمیم، قضاوت، اقدام و گفتارت تا چه اندازه با بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم سازگار است.

عادلانه رفتار کنیم، عادلانه سخن بگوییم و به ویژه با مخالفان و دشمنان‌مان نیز، مرزهای عدالت را نادیده نگیریم. به خاطر بسپاریم که در پیشگاه الهی، به قدر و اندازهٔ «فتیل» و «نقیر» ی هم ستم، روا نیست. خدا خود را نیز محدود به عدل کرده است. از خدا الگو بگیریم.

«الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیاةَ لِیبْلُوَکمْ أَیکمْ أَحْسَنُ عَمَلا وَهُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ» (مُلک/۲) «کسی که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدامیک نیکوکردارترید» زندگی محنت‌گاه است چرا که آزمون‌گاه است، و آزمون‌گاه است تا زادگاه روح و دل باشد.

(وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ کلَّ شَیءٍ) و هر که در این حلقه نیست، فارغ از این ماجراست

درویش و غنی بندهٔ این خاک دَرند آنان که غنی‌ترند، محتـاج‌ترند (سعدی)

چرا محققان فن و عالمان تفسیر در کنار قواعد و اصول باریک‌اندیشانهٔ خود، ذکر نکردند که در میان چند فهم و برداشت متفاوت، آنچه شبیه‌تر به روحِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم باشد، درست‌تر است؟

والدین ممکن است جنین حیات‌گرفتهٔ خود را از سرِ تنگدستی امروز یا بیمناکی از تنگ‌دستی فردا، از حق زیستن محروم کنند. هشدار می‌دهد که مکنید. (انعام/۱۵۱؛ اسراء/۳۲) شیطان است که به شما وعدهٔ فقر می‌دهد و اینگونه شما را به ناشایستگی‌ها وامی‌دارد. (بقره/۲۶۸)

«وَفِی الْأَرْضِ آیاتٌ لِلْمُوقِنِینَ وَفِی أَنْفُسِکمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ» (ذاریات/۲۰ و ۲۱)؛ «و روی زمین برای اهل یقین نشانه‌هایی است. و در خود شما؛ پس مگر نمی‌بینید؟!»

از منظر قرآن بوته‌ها و درختان در برابر او، چهره سایانند: «وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ یسْجُدَانِ» (رحمان/۶)

از پیامبر اسلام نقل شده که وقت اذان صبح که به سوی مسجد رهسپار می‌شد این دعا را می‌خواند: «اللَّهُمَّ اجْعَلْ فِی قَلْبِی نُورًا وَفِی بَصَرِی نُورًا وَفِی سَمْعِی نُورًا وَفِی لِسَانِی نُورًا وَعَنْ یمِینِی نُورًا وَعَنْ یسَارِی نُورًا، اللَّهُمَّ وَاجْعَلْ مِنْ فَوْقِی نُورًا وَمِنْ تَحْتِی نُورًا وَاجْعَلْ أَمَامِی نُورًا وَمِنْ خَلْفِی نُورًا، اللَّهُمَّ وَأَعْظِمْ لِی نُورًا» (به‌روایت بخاری و مسلم)

«برادران محبوبم، بدانید: هر کس باید در شنیدنْ تُند ودر گفتنْ کُند و کُندْخشم باشد.» (عهد جدید، رسالهٔ یعقوب، ۱: ۱۹)

مپندار از آن در که هرگز نبست که نومید گردد برآورده دست (سعدی، بوستان)

(۱) سوره بقره، آیات ۲ تا ۵: ۱. در نهان، پذیرا و مهیای ایمان باش. (پذیرای نداهای رازآلود و آسمانی که موجب شرح صدر و علوّ روح می‌شوند.) ۲. نماز بگذار. (پیوسته بکوش تا در ارتباط با نهاد و باطنِ هستی و نورِ جهان باشی و از جانب این ارتباط، به ذکر و بیداری برسی.) ۳. از آنچه به تو بخشیده شده، انفاق کن. (دیگران را در مواهب خداداد که از سرِ آزمون و ابتلا در اختیار تو قرار گرفته است، شریک و سهیم کن.) ۴. به هر آنچه بر قلب پیامبران همهٔ اعصار نازل شده است ایمان بیاور. (هر آنچه از آسمان منزه معنا به قلب انسان‌های شایسته و فرازانگان معنا نزول کرده را مغتنم بشمار و به آن دل ببند.) ۵. به آخرت دل ببند. (به غلبهٔ نهایی خیر و وجود پیوستگی و جمعیتی که در پشتِ پریشانی‌های این عالَم است، دل ببند. به امتداد حیات آدمی پس از وانهادن تن مؤمن شو. برای رسیدن به این یقین، راهی جز زیستن به شیوه‌ای که گویا واقعیت نهایی خیری وجود دارد، نداری. یقین به آخرت، فرزندِ زیستنی معطوف به باطن معنوی جهان است.)

آدم از بی‌بصری بنـدگی آدم کرد گوهری داشت ولی نذر قباد و جم کرد یعنی از خوی غلامی ز سگان خوار تر است من ندیدم که سگی پیش سگی سر خم کرد (اقبال لاهوری)