کتاب بدو و نمیر

آفتاب به‌تدریج طلوع و غروب می‌کند، میوه‌ها به‌تدریج می‌رسند، انسان به‌تدریج متولد، بالغ و پیر می‌شود و بشرِ امروز همه‌چیز را فوری می‌خواهد، حتی دگرگونی در خود یا جامعه‌اش را.

بپذیری یا نه، روح و تن پیوستگی دارند. دو پارهٔ جدا یا دو تکهٔ متضاد نیستند. اگر با تنم در آشتی نباشم و نشناسمش و محترمش ندارم، نمی‌توانم به‌اعتدال و به‌درستی سفر فکری یا معنوی کنم.

بشری که به پاداش‌های لحظه‌ای خو کرده طبیعی است که نظام فکری‌اش با شکیبایی و ممارست قهر باشد.

در زندگی‌ام فهمیده بودم دستاوردها نتیجهٔ حرکت‌اند، نه نشستن. فهمیده بودم انجام شدن نتیجهٔ انجام دادن در نامساعدترین اوضاع است، نه دستاوردِ محاسبه‌های پیچ‌درپیچ در روزگار آسانی و فراغت. زندگی نشانم داده بود که محکومم به حرکت و تقلا

معلمِ سازم حرفِ خوبی می‌زد. می‌گفت چیزهایی مثل ورزش یا آموختنِ نوازندگی پاداش لحظه‌ای ندارند. درست می‌گفت. به همین دلیل است که هزاران‌هزار نفر ورزش کردن یا ساز زدن را شروع می‌کنند ولی ادامه نمی‌دهند.

والدین ما آن‌طوری رفتار کرده‌اند که بلد بوده‌اند. همان‌قدر که می‌دانسته و می‌فهمیده و بلد بوده‌اند، همان‌قدر که سلامت روان داشته‌اند، همان‌قدر که شخصیتشان ایجاب می‌کرده با ما رفتار کرده‌اند و ما را بار آورده‌اند. تمام شد. آن‌ها همین بودند. تو چه هستی و می‌خواهی چه باشی؟ این مهم است.

چرا زندگی می‌کنیم؟ اصلاً بقا در این سیّارهٔ رنج و جغرافیای درد چه اهمیتی دارد که خودمان را برایش به آب و آتش بزنیم؟ فرض کن میان طوفان، بدون آب و غذا و امید، بر قایقی نشسته‌ای. ناگهان می‌بینی روزنه‌ای کوچک بر تختهٔ قایق نشسته و آب ریزریز به‌داخل می‌ریزد. برای مسدود کردنش تقلا نمی‌کنی؟ می‌کنی. درست است وسط طوفان و از همه‌چیز محرومی، ولی خودت را ول نمی‌کنی. ورزش دست‌کم برای من همین است.

آدمی در برابر تجربهٔ چیزهای نو شانسِ بیشتری دارد یا در مکرر کردن تجربه‌های تلخ؟

انسولین همان چیزی است که مغز باید ترشح کند تا خوراک به قند تبدیل شود. وقتی ما قندِ ساده به بدنمان می‌دهیم، مغز ترشح انسولین را کاری اضافه می‌داند و به‌مرور، با تکرار این روند، کار اضافه را رها می‌کند. به همین دلیل است که مبتلایان به بیماری دیابت انسولین تزریق می‌کنند.

اریک فروم باور داشت هم‌رنگی با جماعت گریزراهی است برای فرار از اضطراب ناشی از رنجِ تنهایی. پس آدم‌ها، به‌رغم اینکه خودشان را یگانه و بی‌همتا معرفی می‌کنند، مشتاقانه به‌دنبال هویت‌بخشی به خود به کمکِ پیوستن به جماعت‌ها هستند.

«آدم باید کار درست را بکند، فارغ از نتیجه.»

«در طوفان، درخت می‌شکند ولی ساقهٔ گندم فقط خم می‌شود و دوباره برمی‌گردد به حالت اول. در طوفان باید مثل گندم منعطف بود.

مدام، در حسرت چیزی که نیست، از آنچه هست غمگینیم.

به‌مرور فهمیدم ورزش کردن داروی اصلی و قطعی افسردگی نیست، ولی تن‌فراموشی حتماً یکی از علت‌های افسردگی و ناکوکی روحی بشر است.

همان روزی که بی‌حوصله و دمغ و ناکوکی، دقیقاً موقع ورزش کردن است. به‌بهانهٔ تشویش و ناخوشی ذهنی، ورزش کردن را لغو نکن. این‌طور است که می‌توانی پیوسته ورزش کنی.

«خواطر» واژه‌ای است که اهل سلوک برای آوار افکار به کار می‌برند. خواطر به یک معنی همان نشخوار ذهنی است، بلایی که همه گرفتارش هستیم. به قول دوستی: «فکر چیزی است که ما درباره‌اش تصمیم گرفتیم و ما ایجادش کردیم. چیزهایی که خودشان سرخود ذهن را اشغال می‌کنند فکر نیستند، خواطرند.»

گاهی خلوتِ دو نفر به حل کردن معما یا جورچینی پیچیده یا باز کردنِ گرهی کور شبیه می‌شود، چون، به‌جای رفتار تنانه، همه‌چیز ذهنی و فکری پیش می‌رود.

بشری که به پاداش‌های لحظه‌ای خو کرده طبیعی است که نظام فکری‌اش با شکیبایی و ممارست قهر باشد. لغزیدن روی صفحات نوری، لایک گرفتن، خرید و مصرف همگی پاداش‌های لحظه‌ای و گذرای اعتیادآوری‌اند که ما را لوس بار آورده‌اند. ابزارْ رفتارساز و عادت‌ساز است.

موقعیت یا وقتِ مناسب وهم است. زندگی ـ دست‌کم به من یکی ـ هرگز مجالِ دل‌خواه و فرصتِ مناسب نداده بود؛ همیشه دنبالش دویده بودم، همیشه از بحرانی به بحرانی نو غلتیده بودم و باید در همان حین برای بقا و تغییر دست‌وپا می‌زدم.

اگر انقلاب صنعتی و انقلاب دیجیتال و آثارشان پیشرفت هستند، پس چرا بشرِ امروز احساس سعادتمندی و آرامش خاطر کمتری دارد؟

آدمی‌زاده قوّت و نیروی شگفت‌انگیزی در قلبِ معنا و دگرگون کردنِ حقایق دارد. ذهنش چنین می‌کند. زبانش بیان می‌کند. مثلاً می‌توانی روز را هم شب جلوه بدهی اگر قدرت سخن‌وری و مغالطه داشته باشی. خودمان با خودمان همین کار را می‌کنیم. چیزها را طورِ دیگری معنا می‌کنیم تا آرام بگیریم. با رنج هم همین‌طور رفتار کرده‌ایم، تا آنجا که رنج را مقدس کرده‌ایم. من البته رنج را طبیعی می‌دانم. در تذکره گفته‌ام: «غم همزاد بشر است.» ولی مقدس است؟ نه. چیزی که تو را پیاپی می‌کاهد، گیرم که پخته‌ات هم بکند، کجایش مقدس است؟ پخته می‌شوی، یاد می‌گیری، ولی حواست هست که مصرف هم می‌شوی؟

دکانِ روان‌شناسانِ حوزهٔ خانواده معمولاً پُر از زوج‌هایی است که با چالش رابطهٔ جنسی مواجه‌اند یا با تنشان ـ حتی در خصوصی‌ترین لحظه‌ها، در لحظهٔ تبلور بُعد حیوانیت بشر ـ در تعارف یا ستیزند. در افکار دست‌کاری‌شدهٔ ما، شهوتْ مذموم، تن‌آسانی قبیح، لذتْ ناپسند و حتی مراقبت بهداشتی و زیباییِ تن سخیف است.

ما تماشاچیان، تحت‌تأثیر تماشای زندگی اعیانی یا به‌ظاهر گوارا و آرام و سعادتمندانهٔ عده‌ای اندک، دچار خطای شناختی می‌شویم و فکر می‌کنیم فقط خودمانیم که بدبختیم. حالا اگر «تلاش کن می‌رسی» و «فقط کافی است بخواهی» را هم توی مغزمان کنند، می‌شویم سگِ تازی در پی خوشبختیِ پوشالی. خیال می‌کنیم زندگی چیزی دل‌چسب و آرام و گواراست که ما هنوز به آن نرسیده‌یم.

زیستنِ یک نگرش مستلزمِ باور است. باور هم با آگاهی فرق دارد. خیلی اوقات می‌دانیم ولی باور نداریم. آگاهیم ولی به آن آگاهی ایمان نداریم.

ابزارْ رفتارساز و عادت‌ساز است. حالا دیگر نظام فکری ما طوری است که از هر چیزی توقع نتیجهٔ فوریِ خوشایند دارد.

آدمی‌زاده گاهی اوقات برای انجام یک کار ده‌ها دلیل منطقی در مشتش دارد، ولی انگیزهٔ انجامش را ندارد. تا قبل از اینکه بترسم، دلایل کافی برای ورزش کردن داشتم ولی انگیزه‌اش را نه.

بارها در مواجهه با آدم‌ها به «چرا حرف نمی‌زنی؟» متهم شده‌ام. وقتی رنجور و افتاده‌ای، هیچ‌کس دوست ندارد چیزی بشنود. رنج و درد ما برای دیگران اهمیتی ندارد. هم‌دلی گنجی نایاب شده. اقرار به ضعف یا مشکل، علاوه بر اینکه کمک و حمایتی به دستت نمی‌رساند، تنهاتر و مطرودترت هم می‌کند، چون آدم‌ها ترجیح می‌دهند از شکست‌خورده‌ها دوری کنند.

برای اینکه ورزش را عادت خود کنیم، به دلیلی محکم محتاجیم. در سراسر این کتاب کوشیده‌ام دلیلی محکم برای ورزش کردن بیاورم: تن‌ورزی و بهره‌گیری از تن نیازِ طبیعی انسان است، نه کاری لوکس یا عملی فوق‌برنامه. در حقیقت، کسی که ورزش می‌کند سزاوار تحسین اضافه نیست، چون کار درست را انجام می‌دهد. در مقابل کسی که ورزش نمی‌کند از یک کارِ مهمِ اساسی غفلت کرده و اوست که باید جنبیدن را شروع کند.

ورزش چاره‌جویی مدرن است برای پُر کردن جای خالی عمل تنانه، وگرنه کشاورز یا آهنگرِ دو سده پیش نیازی به ورزش نداشت. آن‌ها حین کار بدنشان را می‌شناختند، منت‌دارش می‌شدند، بخش‌بخشش را ورز می‌دادند، تیمارش می‌کردند، مداوایش می‌کردند، حاضربه‌یراق و قبراقش می‌کردند و در بخش‌های مختلف زندگی با تنشان هم‌زیستی داشتند.

ورزش کردن داروی اصلی و قطعی افسردگی نیست، ولی تن‌فراموشی حتماً یکی از علت‌های افسردگی و ناکوکی روحی بشر است.