کتاب چگونه مثل سقراط فکر کنیم

«اپیکتتوس» نقل می‌کنند که «مردمان نه در نتیجهٔ رویدادها، بلکه بابت دیدگاهی که در برابر آن رویدادها دارند دچار تشویش می‌شوند.»

جای داشتن دغدغهٔ شهرت یا ثروت بیش از هر چیزی به تعالی شخصیت‌تان بیندیشید.

«مردمان نه در نتیجهٔ رویدادها، بلکه بابت دیدگاهی که در برابر آن رویدادها دارند دچار تشویش می‌شوند.»

اما محال است که مردانِ بی‌نصیب از جسارت، نشان ظفر به دست آورند...

جامعهٔ ما پیوسته ارزش ظاهری را به‌اشتباه به جای ارزش واقعی می‌گیرد

فلسفه برای سقراط شیوهٔ عملی زیستن بود. روش سقراطی با یک افشاگری منفی آغاز می‌شود: این بینش که نمی‌توان به همان شیوه که پیاز را از سبزی‌فروش تهیه می‌کنیم حکمت را از کتاب‌ها به دست آوریم. حکمت را نمی‌توان در ازای هیچ قیمتی و در قالب دسترنج دیگران خریداری کرد. حکمت فقط و فقط با عرق ریختن شخص ما به دست می‌آید. روش سقراطی را می‌توان نوعی فرایند تفکر فعالانه نامید. ترجیع‌بند همیشگی این روش «آری، اما...» است، چون سرخوشانه می‌خواهد برای تعاریف، مفروضات و دیگر دستورات کلامی بشری موارد استثنا بیابد. این روش وادارمان می‌کند مهم‌ترین مفروضات و ارزش‌های‌مان، از جمله اهداف‌مان در راستای خودشکوفایی را پیوسته به چالش کشیم و از این طریق مستقل از دیگران بیندیشیم.

اما حالا مشخص شده است که افسردگی بیش از آنی که بیانگر نبود لذت باشد فقدان معنا را بازتاب می‌دهد.

انسان بی‌خبر از جهالت خویش با نخوت هر چه تمامْ خود را مالک دانشی می‌داند که در اصل چیزی از آن نمی‌داند.

«زندگی نیازموده ارزش زیستن ندارد.»

آن‌ها به پندار خودبرتربینی مبتلا بودند و خوش داشتند بزرگان و نیک‌مردان آتنی، از جمله روشنفکران پرفیس و افاده‌ای مانند سقراط، پیش پای‌شان به خاک افتند.

آناکساگوراس ادعا می‌کرد، خورشید توده‌ای مذاب است جرم او همین بود و باقی عمر تاوانش را داد.

در نظرم خشمگین شدن در برابر مهاجمان به اندازهٔ عصبانی شدن از الاغی به دلیل جفتک انداختن یا سگی به دلیل پارس‌کردن بی‌ثمر بود.

«بابت دفاعم از خود پشیمان نیستم و ترجیح می‌دهم پس از صحبت به طرزی که خوش می‌دارم بمیرم تا آن‌که خوشایند شما سخن بگویم و زنده بمانم.»

اگر به توصیه‌های طرح شده در شبکه‌های اجتماعی و کتاب‌های خودیاری اتکای بیش از اندازه کنید، ممکن است شبیه ارواح گم‌گشته‌ای شوید که یکی دیگر از نویسندگان باستانی توصیفش کرده است. این مردمان که پیش از آغاز هر کاری سراغ پیشگویان و غیب‌گویان می‌رفتند گویی توانایی اندیشیدن را از دست داده بودند: «آن‌ها به دلیل حرمت بیش از اندازه‌ای که برای نشانه‌ها (یا همان توصیه‌ها) قائل می‌شوند، اغلب به جای قلب و روح‌شان به گفته‌های دیگران اتکا می‌کنند و در کوچه پس‌کوچه‌ها به دنبال گردآوری توصیه از گفته‌های دیگران می‌روند؛ به دیگر سخن، آن‌ها نه با عقل که با گوش‌شان می‌اندیشند.»

حکمت اخلاقی از رهگذر پول به دست نمی‌آید. طرفه آن‌که چنین حکمتی منبع ثروت حقیقی و تمام چیزهایی است که به سود انسان و شهرشان عمل می‌کنند.

آن‌هایی که خود را خردمندترین مردمان تلقی می‌کردند در عمل کسانی بودند که حس احمق بودن را در مخاطب‌شان بر می‌انگیختند.

باید از خود بپرسیم که آیا در سراسر زندگی‌مان به شکلی فریب خورده‌ایم و به‌اشتباه «امور مهم‌تر را بی‌ارزش و امور بی‌ارزش را مهم جلوه داده‌ایم؟»

محال است که مردانِ بی‌نصیب از جسارت، نشان ظفر به دست آورند...

فردی که باور دارد فقط به دلیل ظاهر جسمانی‌اش دوست داشته می‌شود خود را چنان درگیر آراستن ظاهرش می‌کند که کاملاً از روحش غافل می‌ماند. فردی که می‌داند به دلیل روحش دوست داشته می‌شود آن را ارجح‌تر از هر چیزی قرار داده و به انسان بهتری تبدیل می‌شود. فائنارته دنبالهٔ حرفش را گرفت و گفت: «اما دوستدار نیکی‌ها جدای از آن‌که دلداده‌اش را تعالی می‌بخشد خودش را هم فرد بهتری می‌کند و همین بزرگ‌ترین منفعتی است که از عشق به دست می‌آورد.»

کسی چه می‌داند، شاید مرگی که مردمان هراسان، بزرگ‌ترین آفت حیات می‌دانند در عمل سودمندترین اتفاقی باشد که برای بشر رخ می‌دهد.

مردمان نه در نتیجهٔ رویدادها، بلکه بابت دیدگاهی که در برابر آن رویدادها دارند دچار تشویش می‌شوند.

سقراط با استفاده از راهبردهای بسیار سرشت تناقض‌آلود باورهای بشری را آشکار می‌کند. یکی از ساده‌ترین و مهم‌ترین روش‌هایش مغفول مانده است. هم در مکالمه‌های افلاطون، هم آثار گزنفون از ترفندی استفاده می‌کند که در زبان درمانگران شناختی معاصر راهبرد «استانداردهای دوگانه» نام دارد: یعنی جلب توجه به این حقیقت که در برابر فردی غیر از خودتان از معیاری متفاوت دربارهٔ شخصیت، باورها یا اعمال‌شان بهره می‌گیرید.

برخی‌تان خواهید گفت ای سقراط، آیا بابت آن‌که مسیر برگزیده‌ات در زندگی تو را به این مرگ زودهنگام سوق داده است شرمگین نیستی؟ اما راه به خطا برده‌اید اگر تصور کنید نیک‌مردان باید تصمیم خود را بر مبنای احتمال بقا یا مرگ تنظیم کنند. او باید فقط راستی یا نادرستی عملش را در نظر داشته باشد.

بسیار عجیب و تناقض‌آمیز است که وقتی جانم را به خطر می‌اندازم تا از شهرمان محافظت کنم مجیزم را می‌گویید، اما وقتی همان کار را تکرار می‌کنم تا از سرشت شهروندان حفاظت کنم مرا به باد انتقاد می‌گیرید. به‌راستی برج و باروهای شهر چه ارزشی خواهند داشت اگر مردان ساکن آن افرادی شایسته نباشند؟

«در چنان روزی که خورشید آخرین پرتوهای از رمق افتاده‌اش را فرومی‌پاشاند همان روز، آه، ای آتن! خردمندترین مردان آخرین نگاهش را به اطراف افکند. آن‌گاه که فرزندان برگزیده‌ات به اشعه‌های واپسین چشم دوخته بودند، خردمندِ مقتول برای همیشه چشم از جهان فرومی‌بست!»

«خطیب سیاسی فقط یک هدف را دنبال می‌کند و آن این‌که گفته‌هایش به هزار و یک شکل قابل تفسیر باشد تا از این راه خلق‌وخوی متلون مردمان را برآشفته نسازد. اما فلسفه هرگز عوض نمی‌شود. ممکن است اظهارات یک فیلسوف در ظاهر غافلگیرکننده و متناقض به نظر رسد، اما از انسجام تام و تمام برخوردار است. فلسفه به ما می‌گوید ارتکاب خطا رویدادی ناگوارتر از آن است که متحمل خطای فردی دیگر شویم. و قسم به سگ ای کریتیاس، اگر استدلال فلسفی را بی‌چون‌وچرا بپذیری، روانت تا ابد پریشان خواهد ماند. ترجیح می‌دهم با همگان ساز مخالف بزنم و نظری مخالف بقیهٔ انسان‌ها به زبان آورم تا آن‌که دچار تناقض‌گویی شوم.»

اما محال است که مردانِ بی‌نصیب از جسارت، نشان ظفر به دست آورند...

فائنارته می‌دید که بنا به تجربه‌اش، آن‌هایی که فقط از روی ظاهر زیبا اسیر عشق دیگران می‌شوند، به‌ویژه اگر احساساتی به همان اندازه از طرف مقابل دریافت نکنند، دستخوش دل‌زدگی از شخصیتش می‌شوند. چنین مردمانی اغلب به عشق و نفرت توأمان در رابطه با آن فرد مبتلا می‌شوند. حتی اگر عاشق زیبایی جسمانی فردی بشویم و کارمان به استیصال از رفتارش نکشد، باید در نظر داشت که زیبایی ظاهری به‌مرور زمان از بین می‌رود.

سقراط سری به تأیید جنباند. عشق دیگران می‌تواند شخصیت اخلاقی ما را تحت تأثیر قرار دهد. فردی که باور دارد فقط به دلیل ظاهر جسمانی‌اش دوست داشته می‌شود خود را چنان درگیر آراستن ظاهرش می‌کند که کاملاً از روحش غافل می‌ماند. فردی که می‌داند به دلیل روحش دوست داشته می‌شود آن را ارجح‌تر از هر چیزی قرار داده و به انسان بهتری تبدیل می‌شود.

«اما دوستدار نیکی‌ها جدای از آن‌که دلداده‌اش را تعالی می‌بخشد خودش را هم فرد بهتری می‌کند و همین بزرگ‌ترین منفعتی است که از عشق به دست می‌آورد