کتاب گذری بر مغالطه ها

همه‌چیز ساده‌تر از آن چیزی است که تو فکر می‌کنی و درعین‌حال پیچیده‌تر از آنی که تو تصور می‌کنی

مغالطه یا مغلطه یا سفسطه آوردن دلیل اشتباه یا غیرمجاز برای استدلال است.

در مردم‌سالاری حکومت بر پایه خواسته‌های اکثریت مردم اداره می‌شود؛ هر یک از این خواسته‌ها ممکن است حق و درست یا نادرست و باطل باشند؛ این موضوع توضیح می‌دهد که چرا بعضی از مردم‌سالاری‌ها تبدیل به استبداد اکثریت می‌شوند (مانند آلمان نازی و ایتالیای فاشیستی)؛ رعایت حقوق جهان‌شمول بشر می‌تواند ضامن حفظ آزادی‌های اقلیت‌ها در مردم‌سالاری‌ها باشد و همچنین از آسیب‌های ناشی از مردم‌سالاری‌ها بکاهد.

در مورد اثبات وجود خدا نیز چنین مغالطه‌ای رایج است: تو دلیلی برای عدم وجود خدا نداری، پس واضح است که خدا وجود دارد. جمله بالا، مغالطه است؛ زیرا طبق منطق، بار اثبات بر دوش مدعی است و ادعای وجود هر چیزی نیاز به اثبات دارد. و ادعای وجود خدا نیز از این قاعده مستثنا نیست. اگر کسی مدعی وجود خدا شود، باید این دعوی را ثابت کند.

در مغالطه توسل به میانه‌روی پیشنهاد می‌شود که از بین دو دیدگاه مخالف، همیشه دیدگاه میانه و بینابین به‌عنوان دیدگاه درست، پذیرفته و برگزیده شود، بدون این‌که هیچ ملاک و معیار دیگری در این انتخاب موردتوجه قرار گیرد؛ این مغالطه ازاینجا ناشی می‌شود که انسان‌ها عموماً اعتدال و میانه‌روی را به معنای پرهیز از افراط‌وتفریط، معیاری در کنترل احساسات و عواطف و افعال در نظر می‌گیرند؛ اما منطق با این پیش‌فرض نادرست مخالف است و در استدلال‌های منطقی و علمی نیز هیچ‌گاه حد میانه معیار دقیق پذیرش نیست؛ اگر از دو دیدگاه، هیچ‌کدام درست نباشد، نمی‌توان دیدگاه میانه را به‌عنوان دیدگاه برتر پذیرفت

مغلطه پهلوان‌پنبه در بسیاری موارد در مناظره‌های علنی بر سر مسائل جنجال‌برانگیز و احساسی مورداستفاده قرار می‌گیرد به‌عنوان‌مثال فردی را در نظر بگیرید که می‌گوید: بهتر است که قوانین الکل را آسان‌تر بگیریم؛ فرد مقابل هم در جواب می‌گوید: پس شما میگویید مواد مخدر را هم آزاد کنیم؟ مگر جوانان این مملکت صاحب ندارند؟ هر جامعه‌ای که دسترسی آزاد به مواد مخدر دارد، محکوم‌به فناست و ارزش‌های انسانی و اخلاقی در آن فرو می‌ریزد؛ همان‌طور که خواندید پیشنهاد اولیه این بود که قوانین مربوط به الکل آسان‌تر شود، درحالی‌که طرف مقابل پیشنهاد را به‌اشتباه ارائه کرده و وانمود می‌کند که فرد خواهان آزاد کردن مواد مخدر است و همچنین خواستار اعتیاد عامه مردم به الکل است و به همین هم پاسخ می‌دهد؛ این‌یک مغلطه منطقی است

از ملانصرالدین پرسیدند مرکز زمین کجاست؛ ملانصرالدین گفت: همین‌جا که ایستاده‌ام؛ مردم گفتند: چرا؟ گفت: اگر باور ندارید، اندازه بگیرید.

فرض کنید افرادی به‌منظور اعتراض مدعی می‌شوند که در کشورشان انتخابات آزاد برگزار نمی‌شود و آن‌ها تحت یک حکومت دیکتاتوری اداره می‌شوند و در مقابل مسئول کشورشان به آن‌ها این‌گونه بگوید: در کشور ما هرسال چندین انتخابات برگزار می‌شود و مخالفان ما هم به آن اذعان دارند؛ پس اینکه گفته می‌شود حکومت ما دیکتاتوری است، فاقد وجاهت است؛ خب طبیعی ست که منظور معترضان در اینجا عدم برگزاری انتخابات آزاد است؛ نه برگزاری هر نوع انتخاباتی!

مغالطه یا مغلطه یا سفسطه آوردن دلیل اشتباه یا غیرمجاز برای استدلال است. که نباید آن را دست‌کم گرفت، سفسطه همان چیزی بود که در واقعیت جان سقراط را گرفت؛ ازنظر علم منطق مغالطه به یکی از دلایل زیر نادرست باشد: نخست آنکه دست‌کم یکی از مقدمات گزاره نادرست باشد؛ دوم آنکه مقدمات گزاره، متضمن نتیجه گزاره نباشد.

مغالطه که از واژه عربی غلط مشتق شده است، استدلالی است که در آن فساد معنوی وجود داشته باشد و تفاوت مغلطه گر با سفسطه گر در آن است که اولی نادانسته مرتکب اظهار برهان مبتلابه انحراف می‌شود و دومی دانسته و بر پایه اصول تغلیظ به‌سوی استنتاج منطبق با مقصود خود می‌گراید.

واژه سفسطه، ارتباط ریشه‌ای با سوفسطائی دارد که خود، از ریشه سوفوس، مشتق شده است که در زبان یونانی، به معنی خرَد، دانایی و فرزانگی است.

اینکه امروزه سوفسطائی یا سوفیست بودن را با فیلسوف بودن یکی نمی‌دانند علتی تاریخی دارد؛ اینان از شهری به شهر دیگر می‌رفتند و جوانان را دور خود جمع کرده و درازای حق‌الزحمه به تدریس می‌پرداختند؛ سوفسطائیان خطابت و جدل و دیگر فنونی را که برای موفقیت‌های اجتماعی و سیاسی لازم بود، به شاگردانشان می‌آموختند. اما به‌تدریج، براثر افراط برخی از این آموزگاران، این واژه معنای دیگری پیدا کرد؛ آن‌ها به حقانیت و صدق و کذب ادعا کاری نداشتند؛ بلکه تنها می‌خواستند به شاگردانشان آموزش دهند که چطور باید در مناظره‌ها به هر صورت ممکن، حریف را مغلوب کرد بدون آنکه لزوماً حق با آن‌ها باشد.

مغالطه اهمال سور نوعی اهمال در استفاده از سورهای کلی یا استفاده نادرست از سورهای مبهمی مانند اغلب، اکثراً، گاهی، خیلی کم، معمولاً و … است. در این مغالطه گوینده سورها را ازجمله خود حذف می‌کند یا نادیده می‌گیرد تا شنونده متوجه نادرست بودن آن نشود؛ مثلاً: غذاخوری‌های بین‌راهی بهداشتی نیستند. در این گزاره هدف گوینده این است که همه غذاخوری‌های بین راه بهداشتی نیستند، اما نمی‌تواند صریحاً بگوید همه، چون در آن صورت شنونده متوجه خطا بودن سخنش می‌شود

کژتابی در منطق به‌عنوان یک مغالطه تلقی می‌گردد؛ و آن وقتی است که شخص جمله‌ای را که بیش از یک معنا دارد، به کار گیرد و آن جمله تنها با یک تفسیر، مقبول مخاطب باشد؛ در اینجا کژتابی و تعدد معنای جمله این امکان را به گوینده می‌دهد که در شرایط مختلف، یکی از معنی‌ها را انتخاب و ادعا نماید. مثال‌هایی که در ادامه گفته شده است دارای کژتابی نیست؛ زیرا کژتابی به مفهوم چندمعنایی ناخواسته است

توسل به سنت، نقطه مقابل توسل به تجدد، مغالطه‌ای است که در آن شخص کهنه و قدیمی بودن مطلبی را دلیل درستی یا خوبی آن بداند و بگوید که چون این کار از پیشینیان به ما رسیده است و از قدیم انجام می‌شده پس درست است؛ میل به پذیرش اعتقادات گذشتگان، گرایش رایجی است که علت آن می‌تواند گرایش‌های باطنی به آداب‌ورسوم، تنبلی در تفکر، ترس از دگرگونی، تحول در وضع کنونی باشد

توسل به اکثریت یا توسل به مقبولیت یکی از مغالطه‌های منطقی است؛ در این مغالطه دلیل درست بودن یک گزاره این بیان می‌شود که اکثریت یک گروه آن را درست می‌دانند؛ این گروه ممکن است فیلسوفان، دانشمندان یا مردم جهان باشند.

در مردم‌سالاری حکومت بر پایه خواسته‌های اکثریت مردم اداره می‌شود؛ هر یک از این خواسته‌ها ممکن است حق و درست یا نادرست و باطل باشند؛ این موضوع توضیح می‌دهد که چرا بعضی از مردم‌سالاری‌ها تبدیل به استبداد اکثریت می‌شوند (مانند آلمان نازی و ایتالیای فاشیستی)؛ رعایت حقوق جهان‌شمول بشر می‌تواند ضامن حفظ آزادی‌های اقلیت‌ها در مردم‌سالاری‌ها باشد و همچنین از آسیب‌های ناشی از مردم‌سالاری‌ها بکاهد.

مغالطه علت شمردن مقدم یا تسبیب ماتقدم از مغالطات رایج در استدلال است که از پیش‌فرض نادرست ناشی می‌شود؛ این مغالطه ناشی از این فرض خطاست که هرگاه دو حادثه، متعاقباً و پس از یکدیگر رخ دهند، صرفاً به خاطر تقدم و تأخر می‌توان حادثه اول را علت و حادثه دوم را معلول دانست و بدین‌وسیله بین آن دو رابطه علیت برقرار کرد؛ در مواردی که علت چیزی شناخته‌شده نباشد یا در شناخت آن تردید وجود داشته باشد، معمولاً افراد در پی علت‌های موهوم برمی‌آیند

قرار نیست که حلقه ازدواج بر دست کنی؟ قرار است؟ مگر نمی‌دانی که حلقه ازدواج در اصل نمادی از زنجیر مچ پا بوده است که زنان برای جلوگیری از فرار آن‌ها از دست شوهرانشان استفاده می‌کردند؟ من فکر نمی‌کردم که شما طرف چنین عمل جنسیتی باشید. این مغالطه ازاین‌جهت رخ می‌دهد که افراد به‌اشتباه تصور می‌کنند منشأ یک ایده یا باور، می‌تواند درستی یا نادرستی آن را تعیین کند؛ درحالی‌که واقعیت این است که یک ایده باید بر اساس شواهد و دلایل منطقی سنجیده شود، نه بر اساس منشأ آن

مغالطه پهلوان‌پنبه با مغالطه حمله به مرد پوشالی یا مغالطه مترسک پوشالی از مغالطات مقام نقد است؛ که شخص وقتی با مدّعایی مخالف است و آن را نادرست می‌داند، برای نشان دادن نادرستی آن از راه غیرمنطقی مغالطه استفاده می‌کند؛ در مغالطه  پهلوان‌پنبه هیچ‌گاه دلیل و برهانی ضد مدّعای نخستین مطرح نمی‌شود، بلکه ناقد، مدّعایی را که قدرت نقد آن را ندارد، کنار می‌گذارد، یک مدّعای سست و ضعیف را که توانایی نقد آن را دارد، به طرف مقابل خود نسبت می‌دهد و به‌جای رد کردن مدّعای اصلی، به رد کردن این مدّعای ضعیف می‌پردازد

درباره شیعه یا سنی بودن ابن جوزی، اختلاف‌نظر بود؛ روزی گروهی از شیعیان و سنی‌ها، از وی خواستند که بگوید خلیفه بلافصل پیغمبر اسلام کیست؟ وی برای جلب خشنودی هر دو گروه گفت: او کسی است که دخترش در خانه اوست؛ چون علی داماد پیامبر و پیامبر داماد ابوبکر بود و مرجع دو ضمیر معلوم نبود، هر گروهی پنداشت ابن جوزی از خودشان است.

معادل انگلیسی انتخاب گزینشی یا گلچین کردن (گیلاس چیدن) است که اشاره به این واقعیت دارد که باغبان در هنگام چیدن محصول فقط بهترین میوه را که قابل‌ارائه به مشتری باشد می‌چیند؛ هرچند که باید توجه داشت از این روش برای تخریب و بد نشان دادن هم می‌توان بهره برد. اخباری که از تلویزیون و رسانه‌های دولتی درباره کشورهای دشمن منتشر می‌شود نمونه آشکاری از انتخاب گزینشی هستند چراکه همواره ضعف‌ها و بدی‌های آن کشورها را نشان می‌دهند. رزومه‌های کاری نمونه‌های دیگری از گلچین کردن هستند؛ هیچ‌کس در رزومه کاریش ناکامی‌های شغلی را نمی‌نویسد و تلاش می‌کند تصویری بسیار موفق و البته غیرواقعی از خود نشان دهد؛ تبلیغات فروش محصول نمونه‌هایی دیگری هستند، جایی که هیچ‌کسی از نقاط ضعف محصولش صحبت نمی‌کند.

پادشاه لیدیه که در نظر داشت با کوروش پادشاه ایران وارد جنگ شود، برای حصول اطمینان از نتیجه مثبت جنگ با کاهن معبد دِلفی مشورت کرد و این پیشگویی را دریافت نمود: اگر به جنگ کوروش بروی یک امپراتور قدرتمند را نابود خواهی ساخت؛ پادشاه لیدی با شادمانی به جنگ کوروش رفت، اما به‌زودی شکست سختی از او خورد و نزدیک بود خود او هم کشته شود؛ وقتی از مرگ نجات یافت شکوائیه و نامه گلایه‌آمیزی به کاهن معبد نوشت؛ کاهن پاسخ داد که پیش‌گویی درست بوده است و او در جنگ با کوروش واقعاً یک امپراتوری قدرتمند (خودش) را نابود کرده است.

برهان زیر خود یک مغلطه توسل به نتیجه‌ها است: اکثر مردم یک کشور ممکن است خواسته‌هایی بد داشته باشند. اجرای این خواسته‌های بد ممکن است نتیجه‌های بسیار بدی به همراه داشته باشد. پس اداره کشور برپایه خواسته‌های اکثر مردم نادرست است. از گزاره‌های ۱ و ۲ نمی‌توان نتیجه ۳ را گرفت