بریده‌هایی از کتاب گذری بر مغالطه ها

همه‌چیز ساده‌تر از آن چیزی است که تو فکر می‌کنی و درعین‌حال پیچیده‌تر از آنی که تو تصور می‌کنی

در مردم‌سالاری حکومت بر پایه خواسته‌های اکثریت مردم اداره می‌شود؛ هر یک از این خواسته‌ها ممکن است حق و درست یا نادرست و باطل باشند؛ این موضوع توضیح می‌دهد که چرا بعضی از مردم‌سالاری‌ها تبدیل به استبداد اکثریت می‌شوند (مانند آلمان نازی و ایتالیای فاشیستی)؛ رعایت حقوق جهان‌شمول بشر می‌تواند ضامن حفظ آزادی‌های اقلیت‌ها در مردم‌سالاری‌ها باشد و همچنین از آسیب‌های ناشی از مردم‌سالاری‌ها بکاهد.

در مورد اثبات وجود خدا نیز چنین مغالطه‌ای رایج است: تو دلیلی برای عدم وجود خدا نداری، پس واضح است که خدا وجود دارد. جمله بالا، مغالطه است؛ زیرا طبق منطق، بار اثبات بر دوش مدعی است و ادعای وجود هر چیزی نیاز به اثبات دارد. و ادعای وجود خدا نیز از این قاعده مستثنا نیست. اگر کسی مدعی وجود خدا شود، باید این دعوی را ثابت کند.

فرض کنید افرادی به‌منظور اعتراض مدعی می‌شوند که در کشورشان انتخابات آزاد برگزار نمی‌شود و آن‌ها تحت یک حکومت دیکتاتوری اداره می‌شوند و در مقابل مسئول کشورشان به آن‌ها این‌گونه بگوید: در کشور ما هرسال چندین انتخابات برگزار می‌شود و مخالفان ما هم به آن اذعان دارند؛ پس اینکه گفته می‌شود حکومت ما دیکتاتوری است، فاقد وجاهت است؛ خب طبیعی ست که منظور معترضان در اینجا عدم برگزاری انتخابات آزاد است؛ نه برگزاری هر نوع انتخاباتی!

مغالطه یا مغلطه یا سفسطه آوردن دلیل اشتباه یا غیرمجاز برای استدلال است. که نباید آن را دست‌کم گرفت، سفسطه همان چیزی بود که در واقعیت جان سقراط را گرفت؛ ازنظر علم منطق مغالطه به یکی از دلایل زیر نادرست باشد: نخست آنکه دست‌کم یکی از مقدمات گزاره نادرست باشد؛ دوم آنکه مقدمات گزاره، متضمن نتیجه گزاره نباشد.

مغالطه که از واژه عربی غلط مشتق شده است، استدلالی است که در آن فساد معنوی وجود داشته باشد و تفاوت مغلطه گر با سفسطه گر در آن است که اولی نادانسته مرتکب اظهار برهان مبتلابه انحراف می‌شود و دومی دانسته و بر پایه اصول تغلیظ به‌سوی استنتاج منطبق با مقصود خود می‌گراید.

واژه سفسطه، ارتباط ریشه‌ای با سوفسطائی دارد که خود، از ریشه سوفوس، مشتق شده است که در زبان یونانی، به معنی خرَد، دانایی و فرزانگی است.

اینکه امروزه سوفسطائی یا سوفیست بودن را با فیلسوف بودن یکی نمی‌دانند علتی تاریخی دارد؛ اینان از شهری به شهر دیگر می‌رفتند و جوانان را دور خود جمع کرده و درازای حق‌الزحمه به تدریس می‌پرداختند؛ سوفسطائیان خطابت و جدل و دیگر فنونی را که برای موفقیت‌های اجتماعی و سیاسی لازم بود، به شاگردانشان می‌آموختند. اما به‌تدریج، براثر افراط برخی از این آموزگاران، این واژه معنای دیگری پیدا کرد؛ آن‌ها به حقانیت و صدق و کذب ادعا کاری نداشتند؛ بلکه تنها می‌خواستند به شاگردانشان آموزش دهند که چطور باید در مناظره‌ها به هر صورت ممکن، حریف را مغلوب کرد بدون آنکه لزوماً حق با آن‌ها باشد.