کتاب یکصده و ده فضیلت از امیرالمومنین (ع)

پیامبر خطاب به علی فرمود: «همانا خداوند تو را به زینتی آراست که احدی را نیاراست و آن‌ها بهترین اوصاف نزد خداوند هستند: اول آن‌ها زهد و بی‌توجهی به دنیاست؛ دوم آنکه نه تو به دنیا چشم طمع داری و نه دنیا به تو امید بسته است؛ سوم دوستی فقیران است

پیامبر بسیار فرمود و بسیار تکرار کرد که «علی همراه حق است و حق همراه علی. هرگاه در مسئله‌ای دچار اختلاف شدید، همراه علی باشید».

ابی‌سعید خدری گوید: در مسجد و در حلقهٔ یاران پیامبر نشسته بودیم که ناگاه علی آمد و در جمع ما نشست. پیامبر در دل سکوتی طولانی، محو تماشای علی شد. پس از مدتی، به ما نگریست و فرمود: «هرکس که می‌خواهد به علم آدم، حکمت نوح و حلم و بردباری ابراهیم نظاره کند در چهرهٔ علی بنگرد.»

ابن‌رافع در وصف و منقبت علی(ع) چنین می‌گوید: پرچم سپاه اسلام و رسول خدا در روز اُحد در دستان علی بود، اما پرچم کفار و مشرکان را هفت نفر نوبت‌به‌نوبت دست‌به‌دست کردند و علی هر بار هرکدام را نقش بر زمین کرد و به درک واصل ساخت. این هنگام بود که صوتی آسمانی را همهٔ ما شنیدیم که می‌گفت: «نیست شمشیری جز ذوالفقار و نیست جوانمردی جز علی.»

حدیث را کنار گذاشته بودند. می‌گفتند کتاب خدا برای ما بس است و می‌گفتند شاید علی گوشه‌نشین شود، اما باز هم یارای مقابله با او را نداشتند. علی(ع) می‌گفت: به خدا که در زمان حبیبم، رسول خدا، خواب بر چشمانم ننشست و سر بر بالش ننهادم، مگر آنکه می‌دانستم آن روز جبرئیل چه آیاتی را بر پیامبر از قبیل حلال و حرام تا امر و نهی و درمورد چه کسانی نازل کرده است.

به عزت و جلال پروردگار سوگند تنها دری که از آن می‌توانید بر پروردگار خویش وارد شوید علی است. او راه درست است و همان کسی است که از ولایتش در روز قیامت از شما سؤال خواهد شد.

عبدالله‌بن‌عباس گوید: هنگامی که این آیه نازل گشت (از فتنه‌ای بترسید که تنها دامن ستمگران شما را نمی‌گیرد)، پیامبر آیه را چنین معنا فرمود: هرکس از امروز به بعد و بعد از وفات من، به علی ظلم کند چنان است که گویی با امر رسالت من و دیگر انبیای گذشته مبارزه کرده است.

عبدالله‌بن‌عباس گوید: پیامبر چون از معراج برگشته بود، برای ما نقل کرد: «در آسمان نگذشتم، مگر آنکه اهالی آن مشتاق دیدار علی‌بن‌ابی‌طالب بودند. چون به بهشت وارد شدم و بر اهالی آن عبور کردم، پیامبری را ندیدم، مگر آنکه مشتاق دیدار علی بود.»

پیامبر از اوصاف بهشت می‌گفت. صحابه ذوق آن داشتند که بیشتر بشنوند و صاحب آن اوصاف شوند. پیامبر اشتیاق وافر صحابه را که دید، موقعیت را مغتنم شمرد و فرمود: «هرکس دوست دارد که به درخت سرخ‌رنگی که خداوند در بهشت جاودان کاشته است دست پیدا کند، باید به دوستی و محبت علی تمسک جوید.»

علی(ع) جوان بود، جوان‌تر از آن‌ها که ادعایی در اسلام داشتند و انتظار احترام از سوی کوچک‌ترها، اما رسول خدا این تصور و سنت جاهلانه را بر هم ریخت و فرمود: «حق علی بر هر مسلمان مانند حق پدر است بر فرزندش.»

همانا از پیامبر خدا شنیدم که فرمود نگاه‌کردن به چهرهٔ علی عبادت است.

مال زیادی به دارالامارهٔ کوفه رسید. کومه‌ای از طلا و کومه‌ای از نقره مقابل علی(ع) برپا شد. علی(ع) در آن دو کومه دقیق شد و چنین گفت: «ای سرخ و سفید، کسی جز مرا فریب دهید!»

مسلمانان باور نمی‌کردند پیامبر چنین در حقش بگوید. علی و عیسی؟ پیامبر که متوجه چنین تعجبی شد علی را طلبید و وقتی همه در مسجد جمع بودند چنین گفت: ای علی مثل تو در امت من همچون مثل عیسی است. مردم در مورد او به سه قسم تقسیم شدند: عده‌ای به او ایمان آوردند و حواری نام گرفتند، یهودیان دشمنش شدند و عده‌ای در حق وی چنان غلو کردند که از دایره ایمان خارج گشتند. ای علی آنان که پیرو تو باشند از مؤمنین هستند، عده‌ای که تو را نافرمانی کنند دشمن تو، و آنان که در حق تو سخنان مبالغه‌آمیز گویند گمراه شده‌اند. ای علی شیعیان و دوست‌داران شیعیان تو در بهشت سکنی گزینند. دشمن و غالی در حق تو نیز در جهنم.

علی(ع) جوان بود، جوان‌تر از آن‌ها که ادعایی در اسلام داشتند و انتظار احترام از سوی کوچک‌ترها، اما رسول خدا این تصور و سنت جاهلانه را بر هم ریخت و فرمود: «حق علی بر هر مسلمان مانند حق پدر است بر فرزندش.»

حق داشت پا جای پای علی(ع) بگذارد و لحظه‌ای از او دور نشود. آخر چیزهایی شنیده بود که گوش کمتر کسی با آن آشنا بود. سلمان، خطاب به علی(ع) ، یار دیرینش، گفت: «روزی از محضر پیامبر مرخص گشتی، درحالی‌که من هنوز نزدش نشسته بودم که پیامبر به من در حق تو فرمود: ای سلمان، این مرد و گروه همراهش در روز قیامت رستگارند.»

ابی‌عثمان نهدی گوید: عده‌ای را چنین تصور آمد که سلمان مبالغه می‌کند. برای همین، سخنانی را که شنیده بودند باور نداشتند و نزد وی رفتند و گفتند: «برای چه این‌چنین و تا این حد علی را دوست می‌داری؟» سلمان چنین پاسخ داد: «از رسول خدا شنیدم که فرمود: هرکس علی را دوست بدارد مرا دوست داشته و هرکس علی را دشمن بدارد مرا دشمن داشته است.»

حکیم‌بن‌بهز از پدر و جدش چنین نقل می‌کند که پیامبر به علی(ع) فرمود: «هرکس از امت من بمیرد و بغض و کینهٔ تو در دل داشته باشد یهودی یا نصرانی مرده است.»

پیامبر خطاب به همه، آن‌گونه که خوب بشنوند، فرمود: «اگر ولایت و سرپرستی علی را بپذیرید، هرآینه او را هدایت‌کننده‌ای بیابید که شما را به‌سوی جادهٔ روشنِ هدایت سوق دهد.»

عبدالله‌بن‌مسعود روزی با پیامبر هم‌صحبت شده بود و پیامبر از آن شب به‌یادماندنی برایش می‌گفت: هنگامی که شبانه مرا به‌سوی آسمان‌ها حرکت دادند، فرشته‌ای را دیدم که از من درخواست کرد تا از انبیا و پیامبران پیشین بپرسم که خدا آن‌ها را بر چه عهدی مبعوث کرد. من نیز رو به تمام آنان، همین سؤال را پرسیدم و همهٔ آن‌ها یک جواب دادند: «بر ولایت تو و ولایت علی‌بن‌ابی‌طالب برانگیخته شدیم.»

گویی پیامبر از معراج هرچه سوغات آورده بود برای علی بود. ابوهریره از پیامبر چنین نقل می‌کند: «هنگامی که پیامبر در آن شب به آسمان عروج کرد، در آن فضا صدای منادی‌ای را شنید که می‌گفت: علی پرچم هدایت است و دوست هرکس که به من ایمان دارد.»

از همان روزهای اول زندگی، هم‌نشین و همراه همیشگی پیامبر بود. پیامبر خود عهده‌دار تربیتش شد. برای همین بود که مقابل هیچ بتی سر خم نکرد. عبدالله‌بن‌عباس از قول پیامبر نقل می‌کند: اولین کسی که در روز قیامت کفهٔ ترازوی کارهای نیکش سنگین‌تر است علی‌بن‌ابی‌طالب است و این به‌خاطر آن است که کفهٔ ترازوی او جز حسنات ندارد و در قسمت کفهٔ گناهان چیزی یافت نمی‌شود؛ این نیست، مگر به‌خاطر آنکه او لحظه‌ای، ولو کوتاه، خداوند را معصیت نکرده است.

آسمان و زمین علی(ع) را دوست داشتند، همان‌گونه که خدا و پیامبرش دوست داشتند. عبدالله‌بن‌عباس گوید: پیامبر چون از معراج برگشته بود، برای ما نقل کرد: «در آسمان نگذشتم، مگر آنکه اهالی آن مشتاق دیدار علی‌بن‌ابی‌طالب بودند. چون به بهشت وارد شدم و بر اهالی آن عبور کردم، پیامبری را ندیدم، مگر آنکه مشتاق دیدار علی بود.»

ابوذر از پیامبر نقل می‌کند که حضرت خاندان خود را چنین معرفی کرد: «همانا مثال خاندان من همچون مثال کشتی نوح است؛ هرکس که بر آن سوار شد نجات یافت و هرکس از آن روی‌گردان شد غرق گردید.»

پیامبر بسیار فرمود و بسیار تکرار کرد که «علی همراه حق است و حق همراه علی. هرگاه در مسئله‌ای دچار اختلاف شدید، همراه علی باشید». پس از مکثی کوتاه، به علی(ع) اشاره کرد: «او هدایت‌یافتهٔ هدایت‌کننده است.»

تبلیغات علیه علی(ع) زیاد شده بود. هیچ‌کس هم دنبال راست و دروغش نبود. اباهارون عبدی گوید: روزی نزد عبدالله‌بن‌عمر نشسته بودیم که نافع‌بن‌ارزق سررسید و بی‌مقدمه گفت: «به خدا سوگند که من علی را دشمن می‌دارم.» عبدالله، متغیر از این سخن گستاخانه، گفت: «خداوند تو را دشمن دارد، بغض مردی را در دل داری که یکی از آن‌همه سابقه‌اش از دنیا و آنچه در آن است، بهتر است.»

عبدالله‌بن‌عباس چون به آیه‌ای می‌رسید که خطابش با اهل ایمان بود، چنین برای شاگردانش تفسیر می‌کرد: «در قرآن آیه‌ای با سیاق «الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ» نیست، مگر آنکه علی بهترین و برترین مثال آن است و درمورد اصحاب پیامبر، اگر قرار بر عتاب و مؤاخذه‌ای از سوی خدا باشد، علی از آن مستثناست.»

همه دوست داشتند در کنار پیامبر باشند و پیامبر کاری، ولو اندک و کوچک، به آن‌ها بسپارد. زیدبن‌ارقم گوید: پیامبر در جمع صحابه فرمود: «هرکس دوست دارد در حیات و ممات با من باشد و در روز قیامت در بهشت جاودان و در باغ‌هایی که پروردگارم به من وعده داده و برایم مهیا ساخته است همراه باشد از علی پیروی کند. همانا او شما را از راه هدایت خارج نمی‌کند و در درهٔ گمراهی نمی‌افکند.»

انتظارات از علی(ع) گاه معقول نبود. او کسی نبود که ملاکش از قرآن عدول کند. هرآن‌کس که عملش با قرآن منطبق بود نزد علی(ع) عزیز بود. ابوسعید گوید: روزی مردم شکایت و شکوه از علی را به نهایت رساندند. خاطر پیامبر مکدر گشت و در میان ما به خطبه برخاست و فرمود: «ای مردم، مبادا از علی شکایت کنید! همانا او در انجام اوامر الهی جدی است و با کسی شوخی ندارد.»

زیدبن‌ارقم گوید: با جمعی از صحابه به گرد پیامبر جمع شدیم که پیامبر فرمود: «آیا شما را به کسی هدایت کنم که اگر به او دست یابید، هرگز گمراه و هلاک نشوید؟» ما متبسم و خوشحال از این وعده، همگی پاسخ دادیم: «مایلیم، ای رسول خدا.» پیامبر به‌سوی علی‌بن‌ابی‌طالب اشاره کرد و فرمود: «آنچه را می‌گویم جبرئیل امین به من آموخت. برادر و کمک‌کار علی باشید، او را تصدیق کنید و نصیحتش را بپذیرید.»

پیامبر، نگران از آیندهٔ امت خویش، انصار و مهاجر را خطاب قرار داد: «بعد از وفات من، دچار فتنه خواهید شد. هرگاه چنین شد، علی را همراهی کنید که او جداکننده و مشخص‌کنندهٔ حق و باطل است.»