کتاب لیز خوردن روی شادی

آه! ای کاش می‌توانستم نتیجهٔ کار امروز را پیش‌از آنکه اتفاق بیفتد بدانم! شکسپیر، ژولیوس سزار

نظریهٔ بلز پاسکال، فیلسوف و ریاضی‌دان، به‌ویژه در این مورد واضح و روشن است: «همهٔ انسان‌ها بدون استثنا در جست‌وجوی شادی هستند. هرچند ابزارهای مختلفی را به کار گیرند، در نهایت همه به‌دنبال رسیدن به این هدف‌اند. علت اینکه برخی افراد به جنگ می‌روند و برخی دیگر نه، این است که هر دو گروه مشتاق رسیدن به شادی هستند؛ اما دیدگاه‌هایشان متفاوت است. اراده کوچک‌ترین قدمی جز برای رسیدن به این هدف برنمی‌دارد. این انگیزه برای هر حرکتِ هر انسان است؛ حتی آن‌هایی که خود را حلق‌آویز می‌کنند.»

بشر تنها حیوانی است که در مورد آینده می‌اندیشد.

به قول یکی از فیلسوفان، مغز انسان «ماشین پیش‌بینی» است و «ساختن آینده» مهم‌ترین کاری است که این ماشین انجام می‌دهد.

ما ساکن پاره‌وقت فرداییم.

پس اگر سؤال این باشد که: «چرا می‌خواهیم آینده‌مان را کنترل کنیم؟»، جوابِ ناباورانهٔ درست این است که این کار احساس خوبی به ما می‌دهد. تأثیرگذاری رضایت‌بخش است. خاص‌بودن خوش‌حالمان می‌کند. فارغ از بندرگاهی که در آن لنگر انداخته‌ایم، هدایتِ قایقمان در رودخانهٔ زمان کاری لذت‌بخش است.

اگر رویدادهای منفی به شدتی که انتظار داریم به ما ضربه نمی‌زنند، پس چرا انتظار داریم ضربه بزنند؟[۱۵] اگر دل‌شکستگی‌ها و مصیبت‌ها می‌توانند نعمت‌هایی پوشیده در لباس مبدل باشند، پس چرا لباس مبدل آن‌ها این‌قدر باورپذیر است؟ پاسخ این است که ذهن انسان تمایل به استفاده از ابهام دارد

دیدن یعنی تجربهٔ دنیا همان‌گونه که هست، به‌خاطرآوردن یعنی تجربهٔ دنیا همان‌گونه که بود؛ اما تصورکردن، آه، تصورکردن یعنی تجربهٔ دنیا به‌گونه‌ای که هرگز نبوده است؛ ولی ممکن است بشود. بزرگ‌ترین دستاورد مغز انسان تواناییِ تصورکردن چیزها و رخدادهایی است که در عرصهٔ واقعیت وجود ندارند و این توانایی به ما اجازهٔ فکرکردن در مورد آینده را می‌دهد. به قول یکی از فیلسوفان، مغز انسان «ماشین پیش‌بینی» است و «ساختن آینده» مهم‌ترین کاری است که این ماشین انجام می‌دهد.

اوه، اما چقدر تلخ است که با چشمان دیگری به شادی نگاه کنی! شکسپیر، هرطور میلِ شماست

هر روز ممکن است فرصتی برای انکار روز قبل باشد؛ زیرا ما شادی‌های بیشتر و بیشتری را تجربه کرده‌ایم و فهمیده‌ایم تاکنون چقدر ساده و راحت دچار توهم شده‌ایم.

بشر تنها حیوانی است که در مورد آینده می‌اندیشد.

دیدن یعنی تجربهٔ دنیا همان‌گونه که هست، به‌خاطرآوردن یعنی تجربهٔ دنیا همان‌گونه که بود؛ اما تصورکردن، آه، تصورکردن یعنی تجربهٔ دنیا به‌گونه‌ای که هرگز نبوده است

مغز انسان از ابتدا طراحی نشده است. در عوض حیاتی‌ترین عملکردش در ابتدا طراحی شد و عملکردهای کمتر حیاتی، مانند زرق‌وبرق، با گذشت هزاران سال اضافه شدند و به همین دلیل بخش‌های واقعاً مهم مغزتان (مثلاً بخشی که تنفس را کنترل می‌کند) پایین و بخش‌هایی که احتمالاً می‌توانید بدون آن‌ها به زندگی خود ادامه دهید (مانند قسمتی که خلق و خو را کنترل می‌کند)، مانند بستنیِ روی قیف، در بالا قرار دارند.

تجربه‌های ما فوراً تبدیل به قسمتی از آن عدسی‌ای می‌شود که ما از طریق آن به تمامِ گذشته، حال و آینده‌مان نگاه می‌کنیم و مانند هر عدسی‌ای آنچه را می‌بینیم تحریف می‌کنند و به آن شکل می‌دهند.

بشر تنها حیوانی است که در مورد آینده می‌اندیشد. حال بگذارید صادقانه بگویم که من گربه داشته‌ام، سگ داشته‌ام، موش صحرایی، موش، ماهی قرمز و خرچنگ داشته‌ام و می‌دانم که حیواناتِ غیرانسان طوری رفتار می‌کنند که گویی می‌توانند در مورد آینده فکر کنند. اما همان‌طور که مردی طاس با کلاه‌گیسی ارزان‌قیمت طاسی‌اش را فراموش می‌کند، رفتارکردن به‌گونه‌ای که انگار چیزی دارید و داشتن واقعی آن یکی نیستند و هرکس که نگاهی از نزدیک بیندازد، می‌تواند تفاوت را تشخیص دهد.

خطاهایی که توهم بصری در ادراک ما ایجاد می‌کند قانونمند، منظم و قاعده‌مندند. این اشتباهات احمقانه نیستند بلکه خطاهایی هوشمندانه‌اند؛

دیدن یعنی تجربهٔ دنیا همان‌گونه که هست، به‌خاطرآوردن یعنی تجربهٔ دنیا همان‌گونه که بود؛ اما تصورکردن، آه، تصورکردن یعنی تجربهٔ دنیا به‌گونه‌ای که هرگز نبوده است؛ ولی ممکن است بشود.

حقیقت این است که بشر با اشتیاق کنترل‌کردن پا به این دنیا گذاشته است و همین‌گونه از دنیا می‌رود. محققان می‌گویند اگر انسان توانایی کنترل‌کردنش را در هر مقطعی از زندگی، در حد فاصل تولد و مرگ، از دست بدهد، به فردی غمگین، سرگردان، ناامید، افسرده و گاهی مرده تبدیل می‌شود.

احساسِ کنترل‌کردن، چه واقعی و چه خیالی، یکی از سرچشمه‌های سلامت روان است.

فیلسوفان دوست دارند بگویند حالات ذهنی «تقلیل‌ناپذیر»ند؛ به این معنا که ما چیزی برای اشاره‌کردن و مقایسه‌کردن با حالات ذهنی نداریم و نمی‌توانیم در مورد زیربنای عصب‌شناختی آن‌ها، که نمی‌توانند کاملاً جایگزینِ خودِ تجربه‌ها شوند، حرفی بزنیم.[۵] به قولِ فرانک زاپا، موسیقی‌دان، نوشتن دربارهٔ موسیقی مانند رقصیدن دربارهٔ معماری است.

پس این حجم از سردرگمی در مورد معنیِ کلمهٔ شادی از کجا نشئت گرفته است؟ یکی از مشکلات این است که خیلی‌ها میل به شادی را کمی مانند اجابت مزاج در نظر می‌گیرند: چیزی که همه آن را داریم؛ اما چیزی نیست که خیلی به آن افتخار کنیم. این نوع از شادی که افراد در ذهن دارند، کم‌ارزش و پست است؛ حالتی پوچ از «رضایت گاوی»[۱۳] که نباید اساسِ زندگی هدف‌دار انسانی باشد. همان‌طور که فیلسوف جان استوارت میل نوشته است: «بهتر است به‌جای خوکِ راضی، انسانی ناراضی باشی. بهتر است به‌جای یک احمق راضی، یک سقراطِ ناراضی باشی. و علت اینکه احمق‌ها یا خوک‌ها عقاید متفاوتی دارند، این است که فقط از دیدگاه خودشان سؤال را می‌بینند.»

مردم می‌خواهند شاد باشند و همهٔ چیزهای دیگری که می‌خواهند، معمولاً ابزاری برای رسیدن به این هدف است. افراد حتی با رژیم‌گرفتن، زمانی که می‌توانند غذا بخورند، یا با تا دیروقت کارکردن، زمانی که می‌توانند بخوابند، از شادی لحظه‌ای صرف‌نظر می‌کنند؛ آن‌ها معمولاًاین کارها را به منظور افزایش بازده شادی آینده انجام می‌دهند.

اشتباهات زیادی وجود دارند که به نظر می‌رسد ما، افراد باتجربه، بارها و بارها مرتکب می‌شویم. با افرادی ازدواج می‌کنیم که به‌طرز عجیبی شبیه افرادی هستند که از آن‌ها طلاق گرفته‌ایم، در جمع‌های خانوادگی سالانه شرکت می‌کنیم و سالانه عهد می‌بندیم دیگر به آنجا نرویم و هزینه‌های ماهانهٔ خود را با دقت تقسیط می‌کنیم تا مطمئن شویم در تمام تاریخ‌هایی که با عدد سه شروع می‌شوند، مفلس و بی‌پول نشویم. توضیحِ این چرخه‌های تکرار جرم دشوار به نظر می‌رسد.

ما سعی می‌کنیم آن تجربه‌هایی را که با لذت و افتخار به یاد می‌آوریم، تکرار کنیم و سعی می‌کنیم از تکرار تجربه‌هایی که با شرمندگی و پشیمانی به یاد می‌آوریم، اجتناب کنیم.[۱] مشکل اینجاست که اغلب آن‌ها را درست به خاطر نمی‌آوریم. یادآوری تجربه‌ای است که احساسی بسیار شبیه به بازکردن یک کشو و بازیابی داستانی دارد که در روز نوشتنش بایگانی شده است؛ اما همان‌طور که در فصل‌های قبلی دیدیم، این احساس یکی از پیچیده‌ترین توهمات مغز ماست.

فرهنگ لغت‌های ذهنی ما کم‌وبیش بر اساس حروف الفبا سازماندهی شده‌اند، مانند فرهنگ لغت وبستر؛

ظاهراً نحوهٔ پایان یک تجربه برای ما از کل لذتی که دریافت می‌کنیم مهم‌تر است؛ تا زمانی که به آن فکر کنیم.

مغز ما از حقایق و نظریه‌ها برای حدس‌زدن در مورد رویدادهای گذشته استفاده می‌کند و همچنین از حقایق و نظریه‌ها برای حدس‌زدن در مورد احساسات گذشته استفاده می‌کند.[۱۸]

پس یکی از راه‌های پیش‌بینی در مورد آیندهٔ هیجانی خودمان این است که کسی را پیدا کنیم که تجربه‌ای را که ما به آن فکر می‌کنیم، داشته باشد و از او بپرسیم چه احساسی دارد. به‌جای اینکه تجربهٔ گذشتهٔ خود را به خاطر بیاوریم تا تجربهٔ آیندهٔ خود را شبیه‌سازی کنیم، شاید باید به‌سادگی از افراد دیگر بخواهیم حالات درونی‌شان را خودکاوی کنند. شاید باید کاملاً از یادآوری و تخیل صرف‌نظر کنیم و افراد دیگر را جانشین خود آینده‌مان قرار دهیم.

علم حقایق زیادی در مورد افراد معمولی به ما داده است و یکی از معتبرترین این حقایق این است که فرد معمولی خود را معمولی نمی‌بیند

‫برای اینکه از تجربهٔ خود درس بگیریم، باید آن را به خاطر بسپاریم و بنابر دلایل مختلف، حافظه دوستی بی‌وفاست