بریده‌هایی از کتاب گفت و گو در باغ

باغ‌های من در خزان به‌دنیا می‌آیند امّا همیشه خیال خام بهار را در سر می‌پرورند.

چه فاصلهٔ عجیبی است میان آرزویی که می‌کنی و چیزی که از زیر قلم تو بیرون می‌آید! خیال و دست تو از هم خیلی دورند.

بذری که در اقلیمی رشد و پرورش یافته ـ‌منظورم فقط اقلیم جغرافیایی نیست، اقلیم تاریخی و آب‌وهوای فرهنگی نیز هست‌ـــ ممکن است با محیط زیست دیگری سازگار شود، شاید هم اهلی بشود امّا بومی نمی‌شود و تا وقتی بومی نشده، آدم گسیخته‌ای است که دلواپسی‌های مضاعفِ دو جا را یدک می‌کشد.

وقتی‌که مأوایت را از دست بدهی، نمی‌دانی روی چه ایستاده‌ای و در کجایی. منظورم جای جغرافیایی نیست، جای آدم است در برابر چیزها، دنیای اطراف، آدم‌های دیگر با اعتقادها و رفتار و چگونگیِ بودنشان.

آرزو داشتیم روزهای آخر زندگی را در خانهٔ خودمان که با رنج و زحمت زیاد ساخته‌ایم، به‌سر بریم و همان‌جا بمیریم؛ امّا در قفس، جایی برای پرندهٔ بیمار نیست. سرانجام زمانی می‌رسد که به‌تنهایی نمی‌توان درد پیری و معلولی را چاره کرد.

نمی‌دانم چرا آدم نباید از باغ بسته‌اش بیرون بیاید، دیوارش را بریزد، سری هم به باغ دیگران بزند. از کجا که سبزتر و بهاری‌تر نباشد؟

زمانْ همه‌چیز را پشت سر می‌گذاردْ جز خودش را، برای همین با اینکه همیشه می‌گذرد، همیشه هست؛ روندهٔ ماندگار است.

فرهاد: پس، این آگاهی باید با حسرتِ گذشتن و ازدست‌دادن توأم باشد. شاهرخ: و آرزوی محالِ بازیافتنِ گم‌شده‌ای که در ما حضور دارد. دست‌ها از آن خالی و چشم‌ها از آن پُر است. برای همین، آرزویش را رها نمی‌کند.

آدم نهالی، بیرون از فصل و بی‌هنگام است، در زمان خودش نیست، خزان است در میانهٔ بهار یا برعکس.

شخصیت‌های مینیاتور “فردیت” ندارند، نمونه‌های ناموفق نوع انسان‌اند. برای همین، هر یک از آدم‌ها، فردی متمایز و مستقل از دیگری با ویژگی‌هایی از آنِ خود نیست. نمونه‌ای است از یک “نوعِ” ازپیش‌معیّن و معلوم. شاهرخ: مثل شمایل مقدسان. نه‌تنها خصوصیت صورت و اندامشان مورد نظر نیست بلکه یا همه به یک شکل‌اند یا حتّی صورت را با نقاب می‌پوشانند، چون‌که مقدسان، از برکت تقدّس یکسان‌اند. در برابر ابدیت و تعالیِ الهیِ روح، چگونگیِ جسمِ فانی ناچیز می‌شود و از نظر می‌افتد.

شخصیت‌های مینیاتور “فردیت” ندارند، نمونه‌های ناموفق نوع انسان‌اند. برای همین، هر یک از آدم‌ها، فردی متمایز و مستقل از دیگری با ویژگی‌هایی از آنِ خود نیست. نمونه‌ای است از یک “نوعِ” ازپیش‌معیّن و معلوم. شاهرخ: مثل شمایل مقدسان. نه‌تنها خصوصیت صورت و اندامشان مورد نظر نیست بلکه یا همه به یک شکل‌اند یا حتّی صورت را با نقاب می‌پوشانند، چون‌که مقدسان، از برکت تقدّس یکسان‌اند. در برابر ابدیت و تعالیِ الهیِ روح، چگونگیِ جسمِ فانی ناچیز می‌شود و از نظر می‌افتد.

آدمی‌زاد معمولاً نمی‌تواند به باغ دیگران سرک نکشد. دست خودش نیست؛ به‌علت ضرورت‌های زندگی، کنجکاوی، وجود فرهنگ که خود راهنمایی به باغ چهارفصل دنیاست. ولی مسئله این است که آیا می‌توانی نهال بومیِ خاک دیگری بشوی یا نه؟

کوه بر همه‌چیز مسلط است

بر زمین که باشی، باغ در آسمان است و در آسمان که باشی، بر زمین؛ امّا نه در این و نه در آن، در مرزِ لغزانِ هر دو نوسان می‌کند.

فرهاد: اِشکال کار این است که همیشه وقتی فصل گذشت، آدم یاد بهار می‌افتد. شاهرخ: برای آنکه در جوانی، باغ در حال شدن و شکُفتن است. باغ در تن است و تنْ جای آگاهی نیست. وقتی در روح جوانه می‌زند که کار تن دارد ساخته می‌شود. آگاهی وقتی می‌آید که باغ رفته است. فقط آگاهی به باغ، یاد آن، در خاطره می‌ماند. فرهاد: پس، این آگاهی باید با حسرتِ گذشتن و ازدست‌دادن توأم باشد. شاهرخ: و آرزوی محالِ بازیافتنِ گم‌شده‌ای که در ما حضور دارد. دست‌ها از آن خالی و چشم‌ها از آن پُر است. برای همین، آرزویش را رها نمی‌کند. فرهاد: مخصوصاً برای ما مردم خشکی زده.

من گمان می‌کنم هر کسی در ته دلش یک باغی دارد که پناهگاه اوست. هیچ‌کس از آنجا خبر ندارد، کلیدش فقط در دست صاحبش است. آنجا، آدم هر تصوّر ممنوعی که دلش می‌خواهد می‌کند. عشق‌های محال، هر آرزوی ناممکن و هر خواب و خیال خوش، هر چیز نشدنی، آنجا شدنی است؛ یک بهشت ـ‌یا شاید جهنم‌‌خودمانی و صمیمی که هر کس برای خودش دارد. این باغِ اَندرونی چه‌بسا از دید باغبانش هم پنهان است امّا یک روزی و یک جوری آن را کشف می‌کند.

شاهرخ: می‌خواهم بگویم که جوانی، بهار است امّا وقتی‌که گذشت، دیگر برنمی‌گردد. عمر ما فصل‌های برگشتنی ندارد و ما وقتی فهمیدیم بهار برگشتنی نیست، می‌خواهیم آن را در خاطره نگه‌داریم و، مهم‌تر از آن، در خیال بازسازیمش. فرهاد: و بعد در خیالمان لنگر بیندازیم، در جوانی جا خوش کنیم؛ که البته می‌دانیم جای ماندن نیست ولی آن خاطره را با خود یدک می‌کشیم، مثل سایه‌ای که دنبالمان می‌کند.

شاهرخ: از این دید، باغ همیشه از ما دور است. با وجود اینکه در ماست، در دسترس ما نیست. باغ در بهار گُل می‌کند. وقتی آدم به خزان برسد، مهلت باغ سرآمده است. فرهاد: اِشکال کار این است که همیشه وقتی فصل گذشت، آدم یاد بهار می‌افتد. شاهرخ: برای آنکه در جوانی، باغ در حال شدن و شکُفتن است. باغ در تن است و تنْ جای آگاهی نیست. وقتی در روح جوانه می‌زند که کار تن دارد ساخته می‌شود. آگاهی وقتی می‌آید که باغ رفته است. فقط آگاهی به باغ، یاد آن، در خاطره می‌ماند. فرهاد: پس، این آگاهی باید با حسرتِ گذشتن و ازدست‌دادن توأم باشد.