بریده‌هایی از کتاب آخرین روز یک محکوم

من هنوز امید داشتم ولی اکنون خدا را سپاس می‌گذارم که دیگر به هیچ وجه امیدی ندارم.

در زندان همه چیز حتی آواز دخترکی پانزده ساله نیز پژمرده و افسرده می‌شود.

ای وای بر من بیچاره! آخر من چه خواهم شد و ایشان بر سر من بدبخت چه خواهند آورد؟

دریغا! نمی دانم مرگ با روح ما چه خواهد کرد و آن را به چه صورتی خواهد انداخت! چه چیزی از روح ما خواهد گرفت و چه چیز به او خواهد بخشید! روح ما را در جا خواهد گذاشت؟

حس می‌کنم قلبم از خشم و غضب و یأس و تلخکامی مالامال است. گویی کیسه صفرای من پاره شده و هرچه تلخی و درد و رنج است به جانم ریخته است.

من در زیر آن لباس ژنده و پاره، افکار و احساساتی داشتم که در زیر ردای اطلس هیچ کشیشی پاک تر از آن نمی‌توان یافت.

آیا این منم که خواهم مرد؟ من؟ همین منی که پشت این میز نشسته ام. این میزی که به میزهای دیگر شبیه است و ممکن بود اکنون در جای دیگری باشد؟ من. همین منی که لمس می‌کنم و لباسم چنان که می بینید چین و شکن می‌خورد و نشان می دهد که در میان آن، موجود زنده ای وجود دارد!

وقتی انسان را به زنجیر بستند آن انسان جزئی از کل نفرت انگیز و کثیفی خواهد شد که آن را «صف» می‌گویند و صف است که مانند یک انسان تنها حرکت می‌کند. در زنجیر، فکر و ادراک باید نابود گردد و به دست غل آهنین محکوم به نیستی شود.

دریغا انسان در جهان به جز یک موجود عزیز کسی را دوست ندارد و به او نیز از صمیم قلب تعلق خاطر داشته باشد آن موجود نازنین و عزیز در جلوی چشمش نشسته باشد و او را ببیند و نگاه کند و حرف بزند و جواب بدهد ولی او را نشناسد. انسان بجز از آن یک تن انتظار تسلی و دلجویی داشته باشد ولی او بیگانگی کند و نداند که چون طرف رهسپار دیار مرگ است ناگزیر به تسلی و دلجویی نیز مبرم دارد.

دریغا انسان در جهان به جز یک موجود عزیز کسی را دوست ندارد و به او نیز از صمیم قلب تعلق خاطر داشته باشد آن موجود نازنین و عزیز در جلوی چشمش نشسته باشد و او را ببیند و نگاه کند و حرف بزند و جواب بدهد ولی او را نشناسد. انسان بجز از آن یک تن انتظار تسلی و دلجویی داشته باشد ولی او بیگانگی کند و نداند که چون طرف رهسپار دیار مرگ است ناگزیر به تسلی و دلجویی نیز مبرم دارد.

اگر در ارابه گوسفند یا گاوی بود که به کشتارگاه می‌بردند قطعاً می بایستی پولی جلوی ایشان بیندازند و مالیاتی بدهند لیکن سر انسان مجانی است و مالیاتی ندارد.

من هرچه بکنم این اندیشهٔ جهنمی همیشه در برابرم حاضر است و دست از سرم برنمی‌دارد. همچون هیولای مخوفی که از سرب ریخته باشند روبروی من نشسته و چنان حسود است که به تنهایی همهٔ اندیشه‌های آرام بخش و خیالات شیرین و دلنواز را از سرم به در کرده است همواره مراقب من است و هر وقت بخواهم سر برگردانم و یا چشم بر هم نهم با دو دست سرد و منجمد و بی روح خود تکانم می‌دهد و نمی‌گذارد از یادش غافل شوم.

براستی چه گونه ممکن بود که در میان این همه احساسات خوش و زیبا اندیشه ای شوم و نامیمون به خاطرم خطور کند؟ چگونه ممکن بود که از هر سو غرق در هوای آزاد و نور جانبخش خورشید باشم و فکری بجز آزادی و نجات در مغز خود پرورانم؟

مگر تاکنون حکم اعدام کسی را جز در نیمه شب و در پرتو مشعل‌ها و جز در میان تالار تیره و تار و جز در شب سرد بارانی زمستان خوانده اند.

آری در کتابی خواندم که آدمیان همه محکوم به مرگند منتهی اجرای حکم دربارهٔ هر یک از ایشان غیر مشخص است. بنابراین در سرنوشت من چه تغییری حاصل شده است؟ از زمانی که حکم اعدام مرا برایم خوانده‌اند چه بسا که آنها خود را برای زندگی درازی آماده کرده بودند ولی مردند!

اگر در اطراف من همه چیز یکنواخت و بی رنگ و بوست آیا در درون من انقلاب و نبرد و طوفان و صحنه های غم انگیز برپا نیست؟

من به پرداخت مخارج محاکمه نیز محکوم شده ام و حال آنکه همهٔ دارایی من کفاف تأمین آن مخارج را نمی‌کند. راستی مردن با گیوتین چقدر گران تمام می‌شود.

ناگزیرم اعتراف کنم که من هنوز امید داشتم ولی اکنون خدا را سپاس می‌گذارم که دیگر به هیچ وجه امیدی ندارم.

از من پرسید: آخر نگفتید دربارهٔ چه فکر می‌کنید؟ من گفتم: در این فکرم که امشب دیگر فکر نخواهم کرد.

اگر در ارابه گوسفند یا گاوی بود که به کشتارگاه می‌بردند قطعاً می بایستی پولی جلوی ایشان بیندازند و مالیاتی بدهند لیکن سر انسان مجانی است و مالیاتی ندارد. ما از بند عوارض گذشتیم.

به علاوه چه کسی مدعی است که انسان زیر ساطور گیوتین رنج نمی‌کشد؟ آیا مدعی چنین سخنی از گفتهٔ خود مطمئن است؟ چه کسی چنین سخنی را به او گفته است؟ آیا هرگز شنیده است که وقتی سری را بریده اند آن سر خون آلود از زمین برخاسته به مردم فریاد زده باشد که ای مردم من احساس درد نکردم!

دریغا انسان در جهان به جز یک موجود عزیز کسی را دوست ندارد و به او نیز از صمیم قلب تعلق خاطر داشته باشد آن موجود نازنین و عزیز در جلوی چشمش نشسته باشد و او را ببیند و نگاه کند و حرف بزند و جواب بدهد ولی او را نشناسد.