کتاب قذافی

بعضی وقت‌ها این‌طور به نظر می‌رسید که انگار «رهبر» در تلاش است تا فلسطینی‌تر از فلسطینی‌ها باشد.

طنز تلخ روزگار این‌که: آن آدمی که همیشه شورشیان را «مُشتی موش کثیف» نامیده بود، حالا مجبور شده بود آخرین لحظات عمرش را همچون یک موش در آن لولهٔ فاضلابِ کثیف سر کند.

آسیبی که دیکتاتور به کشور و مردم می‌زند دیرپا و عمیق است و چه بسا سال‌ها و دهه‌ها باید بگذرد تا اثرات سوء آن برطرف شود.

هزارودویست‌وهشتادوشش زندانی در محوطهٔ این زندان با رگبار مسلسل‌های نیروهای امنیتی رژیم درو شدند و در گورهای دسته‌جمعی دفن. این یکی از بدترین جنایت‌های دوران قذافی بود.

سخن گفتن از دموکراسی در این کشور به اندازهٔ یک میلیون مایل از واقعیت‌های روی زمین فاصله داشت

هیچ خانواده‌ای در لیبی نبود که حداقل یک عضو آن طعمِ زندان یا شکنجهٔ رژیم را نچشیده باشد.

موقعی که زمان مردن فرا رسید، مردنش بی‌رحمانه و خفتبار بود. او رفت بی‌آن‌که چیزی پشت سرش به جا بگذارد؛ همهٔ آنچه او برای آن تلاش کرده بود به مشتی خاک و غبار تقلیل یافت و جماهیری محبوبش به سطل زبالهٔ بی‌رحم تاریخ پرتاب شد

زیاد طول نکشید که شعارهای معترضین تغییر کرد و آن‌ها شروع کردند به شعار دادن علیه رژیم لیبی. آن‌ها به قدری خشمگین بودند که چند ساختمان دولتی، از جمله مقرهای کمیته‌های منفور انقلابی را به آتش کشیدند. مأموران امنیتی که حسابی وحشت کرده بودند از راه رسیدند و جمعیت معترضین را به رگبار بستند

مطلقاً هیچ برنامهٔ اقتصادی‌ای وجود نداشت. البته رژیم برای خودش برنامه‌های اقتصادی پنج‌ساله داشت که قرار بود مثلاً مشخص‌کنندهٔ طرح کلی اقتصاد کشور باشند، اما حتی همین برنامه‌ها هم در مرحلهٔ اجرا به دلیل بی‌تجربگی فاحش مجریان دچار اختلال و توقف می‌شد. آشفتگی‌های اداری و بوروکراتیک نیز مزید بر علت بود و آنچه کار را بدتر می‌کرد اظهارات عظمت‌طلبانه و مطنطن قذافی دربارهٔ شکلی بود که اقتصاد باید به خودش می‌گرفت.

در واقع، قذافی خودش را همان‌قدر یک متفکر سیاسی می‌دانست که یک رهبر مذهبی

در واقع او به قدری درگیرِ خودش و آرمان‌های انقلابی‌اش شده بود که نمی‌توانست نگران چنین چیزهای پیش‌پاافتاده‌ای بشود. قذافی همین‌طور یکبند پول خرج می‌کرد و هیچ توجهی به این موضوع نشان نمی‌داد که قیمت نفت خام در بازار جهانی در نوسان است.

او تصمیم به سرکوب آن‌ها گرفت. قذافی چنین ارزیابی کرده بود که آمریکا و بریتانیا به دلیل تجربیات ناگوار اخیرشان در افغانستان و عراق هیچ تمایلی به دخالت نظامی در لیبی ندارند و لذا او می‌تواند با خیال راحت مخالفانش را سرکوب کند. اما این ارزیابی قذافی کاملاً غلط از کار درآمد و شورای امنیت سازمان ملل متحد ضمن اعلام منطقهٔ پرواز ممنوع بر فراز خاک لیبی به دولت‌های غربی اجازهٔ دخالت نظامی در لیبی را داد و مردم لیبی هم تحت حمایت نیروی هوایی ناتو توانستند قذافی را ساقط کنند.

اما این بی‌برنامگی و بی‌نظارتی فواید خاصِ خودش را داشت: این نوع اقتصادِ بی‌دروپیکر و بی‌حساب و کتاب به قذافی امکان می‌داد که هر زمان که مناسب می‌دید دست به بذل و بخشش بزند و وفاداری آدم‌ها را به خودش بخرد. رژیم خیلی زود به توزیع پول و امتیازاتِ خاص در بین کسانی که به حمایت و همپیمانی‌شان نیاز داشت عادت کرد.

برای این لیبیایی‌های جوان، که در سرزمینی زندگی می‌کردند که در آن همه‌چیز تابعی از ایدئولوژیِ خفقان‌آور و بی‌ارزشِ جماهیری بود، فکرِ جهاد در راه اسلام هم شرافتمندانه بود و هم سلحشورانه. هیجان‌انگیز هم بود.

مقدر بود که لیبی عاقبت آزاد شود. خبر استقلال قریب‌الوقوع کشور شادی‌آفرین بود اما آنچه این شادی را خراب می‌کرد، نحوهٔ به دست آمدنِ استقلال کشور بود. این استقلال بیش‌تر برآمده از مانورها و ترفندهای «قدرت‌های بزرگ» بود تا برآمده از یک نبرد آزادیبخش جانانه. و به راستی هم، لیبیایی‌ها در مرحلهٔ تعیین سرنوشتشان به پایین‌ترین پله از پلکان تصمیم‌گیری‌ها رانده شده بوند - به احتمال بسیار زیاد، استقلال در تجربهٔ تاریخی مردم لیبی چیزی بود که بر حسب تصادف و به رغم وجود یا عدم وجود آن‌ها [مردم لیبی] رخ داد.

او زمانی رهبری کشورش را به دست گرفت که حدود دو میلیون نفر جمعیت داشت و روزانه سه میلیون بشکه نفت خام صادر می‌کرد. با این درآمد ارزی هنگفت لیبی می‌توانست به بهشتِ روی زمین تبدیل شود اما قذافی ترجیح داد بخش عمده‌ای از این ثروت عظیم نفتی را صرف حمایت از گروه‌های تروریستی در چهار گوشهٔ جهان کند.

دادگاه‌های انقلاب فرصت سر خاراندن نداشتند و دلیلش هم روشن بود: هر کسی که عضو «کمیته‌های انقلابی» بود باید سالیانه حداقل پنج عنصرِ ضد انقلابی را کشف می‌کرد و آن‌ها را برای محاکمه تحویل «دادگاه‌های انقلاب» می‌داد.

قدیمی‌ترین دیکتاتور آفریقا، با چهل‌ودو سال سابقهٔ حکمرانی و با دویست میلیارد دلار ثروت، حالا مجبور بود غذای به‌دست‌آمده از سطل‌های زباله را بخورد و آبِ بارانِ جمع‌آوری‌شده در قابلمه‌ها را بنوشد.

قذافی به رغم رؤیاهایش برای رهبری یک نیروی قدرتمند از ملت‌های سرکوب‌شده، که در زیر پرچم جماهیری متحد شده و آمادهٔ درهم کوبیدن قدرت‌های امپریالیستی باشند، کارش به جایی رسیده بود که حالا تقریباً تنهای تنها بود، همچون یک شیئی غوطه‌ور در دریای بی‌اعتنایی و نفرت.

او منظماً شیوخ قبایل را به حضور می‌پذیرفت و بین آن‌ها پول، امتیازات و مناصب دولتی تقسیم می‌کرد و شیوخ هم متقابلاً حمایتِ خود و قبیله‌شان را شامل حال وی می‌کردند. «رهبر» در عین حال از این کار لذت هم می‌برد. او دوست داشت رؤسا و رهبران قبایل را درگیر «نبردی مضحک برای تصاحب مناصب دولتی» بکند و خودش در «خیمه‌اش بنشیند و به ریش آن‌ها بخندد».

حالا اولویت اصلی آمریکا، بریتانیا و فرانسه این بود که به شوروی اجازه ندهند که هیچ جای پایی در مدیترانه داشته باشد.

به این ترتیب یک طبقهٔ متوسط کوچک اما رو به رشد متشکل از افراد تحصیلکرده و حقوق‌بگیران دولتی در لیبی سربرآورد که ایدئولوژیِ عرب‌- ملی‌گرایانه را تنها راه نجات کشور از تحقیر سیاسی و فلاکت اقتصادی می‌دید. آن‌ها نظام سلطنتی منسوخِ کشورشان را عامل این فلاکت و حقارت می‌دانستند.

هر روز که گذشت بر آن‌ها روشن‌تر شد که این مردِ برآمده از صحرا نه قصدِ واگذاریِ قدرت به دولت غیرنظامیان را دارد و نه قصد واگذاری به هیچ‌کس دیگری

قذافی با ناخرسندی دریافت که شرکت‌کنندگان در «کنگره‌های پایه‌ای خلق» غالباً دنبال منافع محلی یا منطقه‌ای خودشان هستند و علاقهٔ چندانی به ابداعات سیاسی نوظهورش ندارند.

این دانشجو خطاب به سرهنگ گفت: «برادر معمر، در قرآن هیچ توصیه‌ای به ملی‌گرایی نشده است. در قرآن هیچ خطابی به "اعراب"وجود ندارد؛ حتی یک بار هم از ملیت عرب حرف زده نشده است. در قرآن هر جا از امت یاد شده منظور امت اسلامی بوده است.» قذافی که از شنیدن این نظرات یکه خورده بود برخورد نامهربانانه‌ای با چالشگر خود کرد. او بر سر دانشجوی بیچاره فریاد زد: «نه، نه، تو مریضی! من این دانشکده را مقصر می‌دانم... تو مریضی و باید معالجه بشوی... و ما باید تو را در یک بیمارستان مداوا کنیم... تو اصلاً شایستگی پزشک شدن را نداری. تو باید این‌جا را ترک کنی و بروی قرآن بخوانی.» دانشجوی جوان بلافاصله توسط مأموران امنیتی دستگیر شد. او دو روز بعد بر صفحهٔ تلویزیون ظاهر شد و برّه‌وار از حرف‌هایی که زده بود اظهار ندامت کرد.

اصرار رژیم برای برعهده گرفتن نقش یک دولت توزیعی طی سه دههٔ گذشته موجب گسترش فرهنگ وابستگی شده: لیبیایی‌ها عادت کرده بودند شغل دولتی را همچون حق طبیعی خود بپندارند و به آن همچون منبع درآمدی نگاه کنند که در ازایش باید کار کمی انجام داد.

آن خیال‌پردازِ برآمده از صحاری خشک لیبی نمی‌خواست در برابر هیچ‌کسی، مخصوصاً رهبر دنیای غرب، سجده کند. و حقیقتاً هم، هر چقدر قضیه حساس‌تر می‌شد چنین به نظر می‌رسید که سرهنگ با توجه به آن روحیهٔ انقلابی‌اش بیش‌تر از عهدهٔ این چالش برآمده است و از رفتار تحریک‌کننده‌اش لذت بیش‌تری می‌برد.

سرهنگ ناگهان چشم باز کرد و موجی از فعالیت‌های سیاسیِ اسلام‌گرایانه را در برابر خود دید و باید اذعان کرد که این مواجهه تقریباً به طور کامل غافلگیرش کرد. در اواسط دههٔ ۱۹۹۰ سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی لیبی مجموعه‌ای از گروه‌های اسلام‌گرای مسلح را که قصد سرنگونی رژیم و جایگزین کردن آن با یک حکومت اسلامی را داشتند، کشف کردند. سرهنگ موقعی که از ابعاد قضیه اطلاع پیدا کرد، از عمق وجودش به لرزه درآمد.

این پیام اسلام‌گرایانه با توجه به ریشه‌های محکمش در سُنت، همواره برای لیبیایی‌ها جذابیت بیش‌تری داشت تا آن «مذهب نوینِ» احمقانهٔ قذافی.

اگر رژیم لیبی گمان می‌کرد که با تحویل اطلاعات جاسوسی دربارهٔ مظنونین به فعالیت‌های تروریستی می‌تواند موضع آمریکا را در خصوص قضایایی مثل سلاح‌های کشتار جمعیِ لیبی نرم‌تر کند، پس باید گفت که بدجوری اشتباه می‌کرده است. گرچه همکاری اطلاعاتی رژیم قذافی با سازمان‌های اطلاعاتیِ آمریکا و بریتانیا موجب اعتماد بیش‌تر دو طرف به یکدیگر شد و موضع رژیم را در مذاکره با آمریکا و بریتانیا برای مجاب کردن آن‌ها به عادی‌سازی‌ِ روابطشان با لیبی اندکی قوی‌تر کرد، اما هیچ راهی وجود نداشت که آمریکا یا بریتانیا بی‌خیال قضیهٔ سلاح‌های کشتار جمعی لیبی شوند. پرزیدنت بوش رک و روراست حرف خود را زد.