کتاب در باب خواندن

بی‌شک، رفاقت با آدم‌ها چیزی پوچ و واهی است، و کتاب خواندن هم رفاقت است. اما دست‌کم رفاقتی است صادقانه، و چون طرف مقابل مُرده یا غایب است، به آن حالتی بیغرض و متأثرکننده میبخشد. وانگهی، رفاقتی است بری از تمام آن چیزهایی که رفاقت‌های دیگر را زشت می‌سازد. چون همهٔ ما، همهٔ ما زندگان، جز مردگانی نیستیم

اگر کتاب به عوض هدایت ما به سمت حیات مستقل ذهن جایگزین آن شود، یعنی هدف غایی خود کتاب پنداشته شود، خطر آن برای ما بیشتر از نفع‌اش خواهد بود.

تئوگنیس در سطور مشهور خود می‌نویسد: "بهترین چیز برای آدمی این است که هرگز زاده نشود...." سوفوکل نیز در اودیپ همین را به اختصار بیان می‌کند: "بهترین چیز هرگز نزادن است."

هومر گفته است: "‌از میان همهٔ آنان که نفس می‌کشند و بر روی زمین می‌خزند موجودی شوربخت‌تر از انسان نیست."

آدم همواره دوست دارد هنگام کتاب خواندن کمی از خودش فاصله بگیرد، سفر کند.

وقتی ترک‌شان کردیم، خبری از اندیشه‌هایی که رفاقت‌ها را تباه می‌کنند در ذهن ما نیست: دربارهٔ ما چه فکری کردند؟ مبادا خوب رفتار نکردیم؟ آیا از ما خوش‌شان آمد؟ و بیم فراموش شدن به‌خاطر یکی دیگر. تمام آن پریشانی‌های رفاقت در آستانهٔ این رفاقت ناب و آرامِ خواندن پایان می‌یابند. حتی ملاحظهای هم در کار نیست: به آنچه مولیر میگوید فقط به همان اندازه می‌خندیم که به نظرمان خندهدار است؛ وقتی حوصله‌مان از او سر می‌رود، باکی نداریم که این ملال در چهرهمان آشکار شود، و وقتی هم که چنان که باید و شاید با او وقت گذراندیم، با شتاب آن را سر جایش می‌گذاریم انگار نه انگار نبوغی داشته یا آوازه‌ای. هوای این رفاقتِ ناب سکوت است، نابتر از کلام.

خواندن، مادام که برای ما فقط نوعی محرک است که کلید جادویی‌اش در عمق روان ما بابِ سراهایی را می‌گشاید که راه ورود به آنها را نمی‌دانستیم، نقشی خجسته در زندگی ما دارد. اما برعکس خطرناک خواهد شد زمانی که به عوض باز کردن چشم ما به حیات شخصی ذهن، جایگزین آن شود؛

خواندن، به مفهوم دقیق کلمه، گفت‌وگویی است با افرادی بسیار داناتر و جذاب‌تر از کسانی که شاید مجال شناختن‌شان را در اطراف‌مان داشته باشیم.

(من در جای دیگری نشان دادهام که چگونه این فضل به جای اینکه نبوغ او را بخشکاند، آن را شکوفا کرده بود، مانند دسته‌هیزمی که آتش کوچکی را خاموش اما آتش بزرگی را شعله‌ور می‌سازد.)

پروست، برخلاف راسکین، معتقد است که کتاب را نباید خزانهٔ معرفت و حقیقت انگاشت، چنان‌که گویی با مطالعهٔ آن می‌توان به آن خزانه دست یافت. کتاب در بردارندهٔ حقیقت نیست؛ اگر هم حقیقتی در آن باشد، حقیقت نویسنده است نه خواننده. در نگاه پروست، کتاب چیزی نیست مگر انگیزش، مگر محرکی برای به کار انداختن موتور ذهن و اندیشهٔ ما تا به واسطهٔ آن بتوانیم حقیقت خاص خود را بیافرینیم. پروست به دنبال تقدس‌زدایی از کتاب و متن و نوشته است چون، به گمان او، هیچ حقیقت ژرفی در کتاب در انتظار خواننده نیست. کتاب مقدمه‌ای است برای ورود به حیات فکری، نه خودِ آن. در نتیجه، آنچه برای پروست حائز اهمیت است و کمال مطلوب محسوب می‌شود داشتن فکر و اندیشهٔ مستقل و اصیل است که برای نائل شدن به آن، کتاب تنها می‌تواند نقش میانجی و یاری‌رسان را ایفا کند، نه بیشتر.

این سخن دکارت خلاصه کنیم که "خواندن تمام کتاب‌های خوب به مانند سخن گفتن با مردمان شریف ادوار گذشته است که نویسنده‌ها از آن جملهاند."

به‌درستی احساس می‌کنیم که دانایی ما جایی آغاز میشود که دانایی نویسنده به پایان می‌رسد و می‌خواهیم پاسخ‌ها را در اختیارمان بگذارد، حال آنکه از او فقط برمی‌آید میل و خواست‌های ما را بیدار کند.

خواندن دروازهٔ حیات فکری است؛ میتواند ما را به آن هدایت کند، اما برسازندهٔ آن نیست.

بیچاره او که زاده می‌شود، زیرا مصائب بسیار در پیش‌رو دارد....

عبارتی در دفاعیهٔ سقراط هست که بسیار معروف است، و در آن افلاطون... می‌گوید مرگ... چیز فوق‌العاده‌ای است

"خواندن تمام کتاب‌های خوب به مانند سخن گفتن با مردمان شریف ادوار گذشته است که نویسنده‌ها از آن جملهاند."

کتاب و مطالعهٔ آن همواره امری مقدس و تعالی‌بخش انگاشته شده است. با وجود این، پروست نگاهی متفاوت به مسئله دارد. وی در جستار حاضر سعی دارد ما را از مخاطرات احتمالی کتاب آگاه سازد. پروستِ نویسنده، همچون دیگر نویسندگان بزرگ، خود خواننده‌ای خستگی‌ناپذیر بود. هر صفحه از رمان در جستجوی زمان ازدست‌رفته این موضوع را آشکار می سازد که او چه دانش عظیمی نه‌تنها در ادبیات بلکه در فلسفه، هنر، نقد هنر و روان‌شناسی دوران خود دارد که همگی نشانگر مطالعات بی‌وقفهٔ این نویسندهٔ نامدار فرانسوی است.