بریده‌هایی از کتاب آتش بدون دود (جلد پنجم از مجموعه هفت جلدی)

زندگی، قبل از هر چیز، زندگی‌ست. گل می‌خواهد، موسیقی می‌خواهد، زیبایی می‌خواهد. زندگی، حتّی اگر یکسره جنگیدن هم باشد، خستگی‌درکردن می‌خواهد، عطر شمعدانی‌ها را بوییدن می‌خواهد.

وقتی چیزی را همه می‌دانند، فقط احمق‌ها دربارهٔ آن سخن می‌گویند.

انسان باید یاد بگیرد که خواهش نکند، بخواهد؛ چراکه هر چیز درستی، در سراسر زمین، برای انسان است و حقّ طبیعی و اجتماعی انسان. چرا ما باید حقوق طبیعی و اجتماعی خود را با التماس بخواهیم

فرهنگ، سواد، تحصیلات، کتاب‌خواندن، سیاست، مشاغل جدّی و موقعیت‌های اجتماعیِ وقت‌گیر نباید زن را از زن‌بودن و مرد را از مردبودن بیندازد، همان‌طور که زن و مرد را از انسان‌بودن؛

«پالاز! جهان جهان بزدل‌ها نیست. یا بمیر یا بجنگ یا به بزدلیِ خود اعتراف کن تا شاید معالجه‌ات کنیم و نجاتت بدهیم!»

و چه مقدار بغض درگلومانده، گریهٔ پنهان بی‌صدا، و ناله‌های درخلوت، جانشین سخن‌هایی شده که اگر به‌هنگام گفته می‌شد، نقش هزار پنجرهٔ گشوده به جانب بهار را بر عهده می‌گرفت.

سوارِ نامرد از پیادهٔ مرد می‌ترسد.

سیاست یعنی دروغ‌گفتن در حفاظِ «مصلحتِ مردم»، ریاکردن در پناه «آرمانِ مُقدّسِ نجاتِ مردم»، دزدیدن، زیرِ چترِ «حفظ منافعِ مردم»، خیانت‌کردن، به نام «خدمت صادقانه به مردم»…

حیف که شبانه‌روز فقط بیست‌وچهار ساعت است. آخر در این مدّت کم که کاری نمی‌شود کرد. می‌جُنبیم، سحر شام شده‌است، تکان می‌خوریم، شام سحر. فردا را هم به حسابِ امروز نمی‌توانیم خرج کنیم؛ چون برای فردا، چند برابرِ فردا کار گذاشته‌ییم…

گذشته، در جایِ خود نمانده تا ما به آنجا بازگردیم. گذشته، مثل هیزم خشک، سوخته و تمام شده، و از آن، تنها، خاکستر خاطره برجای مانده _به دست باد زمانه. پس اگر بخواهیم واقع‌بین باشیم باید قبول کنیم که نمی‌توان به گذشته بازگشت؛ امّا می‌توان جمیع بخش‌های خوب خاطره را به آینده برد و در آینده به آن زندگی بخشید.

ما هر لحظه در معرض خطریم چراکه طهارت تَن _که ما را از همهٔ حیوانات جدا می‌کند_ برخلاف تصوّر ساده‌دلانهٔ تو، امری ارادی‌ست، نه طبیعی و غریزی و فطری. طاهرنگه‌داشتن جسم امری‌ست که به شجاعت، قدرت تفکّر، تسلّط دایمی بر نفس، و ایمان غول‌آسا احتیاج دارد. به علّت اساسی و فلسفه احتیاج دارد.

نجات، در پاره‌پاره‌شدن نیست، در یکپارچه‌شدن است. هیچ‌یک از کشورهایی که تکّه‌تکّه شده‌اند، پس از گسیختگی، مردمش به آسایشی دست نیافته‌اند.

چرا غالباً این‌طور به نظر می‌رسد که سادگانِ صمیمی، مردمی دیرانتقال‌اند؟ _ چون به نظر می‌رسد که این گروه‌ِ کمیاب، جهان خالی از صفای زمان خویش را ادراک و منتقل نکرده‌اند، که اگر کرده‌بودند این را هم درک می‌کردند که با صداقت و سادگی، قابلیت تطبیق خود را با جهان زمان خود از دست می‌دهند و ذلیل می‌شوند.

ارزش هر چیزی، در جهان ما، کمتر از ارزش آن‌چیزی‌ست که از پیِ هر التماس، فرومی‌ریزد و ویران می‌شود.

من امّا تنها آوارهٔ روزگار خویش نیستم. آوارگی، سرنوشت انسان اندیشمند عصر ماست؛ و تا رسیدن به سرپناهی آرام‌بخش، چه چاره از جست‌وجو در تمامی جهات؟

شبهِ‌سیاسی‌ها، برای مبارزه از سرطان هم بدترند. چرا این‌طور مرا نگاه می‌کنی و لبخند می‌زنی؟ ها؟ آنها که به‌خاطر عقده‌هایشان، بیماری‌هایشان، کمبودهای فردی‌شان، توسری‌خوردگی‌هایشان، و به‌خاطر شهرت‌پرستی و جنونِ مقام و تمایلات جنسی‌شان، به میدان سیاست می‌آیند، تمام راه‌های یک مبارزهٔ شرافتمندانه را می‌بندند؛

امروز، مبارزهٔ سیاسی جدّی، یک علم است مادر؛ علمی بسیار مشکل‌تر و پیچیده‌تر از علم پزشکی؛ و علم پزشکی در مقابل آن چیزی‌ست خجالت‌آور و حقیر. چرا؟ چون علم پزشکی، هرگز به ریشه‌کَن‌کردن ابدی درد و مرض نمی‌اندیشد. نهایت به تسلّط بر درد و مرض فکر می‌کند؛ امّا سیاست، یعنی به روزگارِ بی‌دردی انسان اندیشیدن و برای رسیدن به آن روزگار جنگیدن.

میراث پدران ماست، به ما رسیده، این دردها. از شعر مشهور «بودردی» اثر مختوم‌قُلی

«نجات، در پاره‌پاره‌شدن نیست، در یکپارچه‌شدن است. هیچ‌یک از کشورهایی که تکّه‌تکّه شده‌اند، پس از گسیختگی، مردمش به آسایشی دست نیافته‌اند. مرزهای قومی و قبیله‌یی و نژادی، مرزهای طبیعی_تاریخی نیستند. یک ملّت، بر اساسِ هم‌زیستی فرهنگی طویل‌مدت یک ملّت است نه براساس ترکیبات قبیله‌یی، نژادی یا یگانگی زبانی.»

تا رسیدن به سرپناهی آرام‌بخش، چه چاره از جست‌وجو در تمامی جهات؟

کسی می‌تواند وطن روح مرا عاشق باشد که روی خاکش راه رفته‌باشد _پای پیاده، سال‌ها؛ و چنین موجودی، در سراسر جهان، تویی، برای اَبد _تو

بچّه‌کش‌ها فقط آنها نیستند که گلوی بچّه‌ها را فشار می‌دهند و راه تنفّس آنها را می‌بندند، بَل آنهایی هستند که راه نان، آب، شیر، و آسایش بچّه‌ها را می‌بندند

اینها چیزهایی در باب آزادی‌های جنسی شنیده‌اند و خوانده‌اند و گمان کرده‌اند که منحرف‌کردن زنان، آزادی‌بخشیدن به زنان است، و عیّاشی و هرزگی با زنان مختلف، حتّی زنان شوهردار، بهره‌گیری منطقی از آزادی‌های بشری‌ست.

مارال می‌گفت: آلنی! این محمود، چه‌جور موجودی‌ست؟ مگر می‌شود که کسی این‌قدر ساده و باصفا باشد، و باز هم این‌قدر تیزهوش و سریع‌الانتقال؟

هر بچّه، مثل یک منبع حرارت است، در جهانی رو به انجماد.

زیبایی، همیشه رؤیا می‌سازد. گناه از رؤیاساز نیست، از زیبایی‌ست.

تصوّر دانستن، همان دانستن نیست کِبْتر!

در آن روزها و شب‌های بد بود که دانستم حرفهٔ طبابت، قلبی از سنگ می‌خواهد، روحی از سنگ، جسمی از سنگ، مغزی از سنگ…

مرا به حرف نیاور، به گریستن مجبور نکن! مرا کنار اسبت مخوان، اَلوِداع مکن! نامم را نبر، دستم را نگیر، به چشمانم نگاه مکن! آه… محبوب من! تنها امشب از این سفر بگذر!

ما اِقدام را جانشینِ امید کردیم خنجر را جانشین کلام تنِ خویش را سپر کردیم میان صحرا و دشمنان بدکینه از ایمان، سدّ سکندر ساختیم در برابر خیل ستمگران دروغ نگفتیم، مُزد نطلبیدیم زبان نرم و شفقت نخواستیم از قهرمانان زنده گفتیم، نه مردان افسانه از بیداری امروز گفتیم، نه خواب خوش فردا.