بریده‌هایی از کتاب نامه های سرگشاده

به چهرهٔ مردم در خیابان‌ها نگاه کنید: بیشترشان عجله دارند، نگرانی در صورت‌هایشان موج می‌زند و به اطرافشان بی‌توجه‌اند. حس راحتی و شادمانی و در لحظه زیستن از خیابان‌ها برچیده شده است. هوا که رو به تاریکی و شب می‌رود خیابان‌ها هم سوت و کور می‌شوند، و اگر از قضا چشمتان به گروهی افراد آسوده‌خاطر و سرخوش بخورد می‌بینید معمولاً اهل کشور خودمان نیستند. گرمی، گشاده‌رویی، مهربانی و صمیمیت بی‌مزد و منت دارد کم‌کم از برخوردهای روزمرهٔ مردم با همدیگر رخت برمی‌بندد. انگار فقط یک چیز از فکر همه می‌گذرد: آنچه را دنبالش هستند کجا باید پیدا کنند.

قطع به یقین اتفاقی نیست که تعداد زندانیان چکسلواکی، به‌نسبت، از زندانیان ایالات متحد بیشتر است. چون امکان ندارد تبهکاری و جرم -منظورم جرم واقعی است- در چکسلواکی تا این حد بیشتر باشد. آنچه درحقیقت در چکسلواکی بیشتر است الزام به یکپارچگی و پیامد آن است: یعنی جرم شناختن هرگونه تفاوت و تنوعی.

روی‌هم‌رفته منطقی هم هست: هرچقدر محدودهٔ ابزارهایی که نظام به وسیلهٔ آنها زندگی را به بازی می‌گیرد و آن را از فردیت تهی می‌کند و برایش حد و مرز می‌تراشد وسیع‌تر باشد و با قدرت و شدت بیشتری زندگی را احاطه کند، هر چیز یگانه و بی‌همتا هم کامل‌تر به حاشیهٔ زندگی «معمولی» و در نهایت به ورای آن، یعنی به زندان، رانده می‌شود. تشکیلات سرکوبگری که آدم‌ها را راهی زندان می‌کند یکی از اجزای لاینفک فشار عمومی توتالیتاریسم علیه زندگی و در واقع نقطهٔ اوجِ آن است: اگر این تهدید شدید در کار نباشد، بسیاری از تهدیدهای دیگر هم از درجهٔ اعتبار ساقط می‌شوند.

دولتی که با خیال راحت به مردم خودش دروغ می‌گوید، به دولت‌های دیگر هم با خیال راحت دروغ خواهد گفت.

اما در پس تمام این رفتارها فشار روحی گنگی نهفته: مردم یا عصبی و مضطرب و آزرده‌خاطرند یا به کل هیچ احساسی ندارند. قیافه‌شان طوری است که انگار منتظرند هر لحظه بی‌خبر از جایی مشتی حواله‌شان بشود. آرامش و اطمینان‌خاطر جایش را به پرخاشگری داده است. این فشار روحی واردشده بر مردمی است که در یک تهدید مدام به زندگی ادامه می‌دهند؛ مردمی که مجبورند، هر روز، با هیچی و پوچی دست به گریبان بشوند. این فشار روحی واردشده بر مردمی است که در شهری محاصره‌شده سکونت دارند و جامعه‌شان اجازهٔ زندگی در تاریخ را ندارد. این فشار روحی واردشده بر مردمی است که در معرض تشعشعات توتالیتاریسم قرار گرفته است.

در آن سال‌ها تاریخ جایش را به شبه‌تاریخ داده بود، به تقویمی از سالگردها و گردهمایی‌ها و جشن‌ها و مسابقات ژیمناستیک عمومی که یکی پس از دیگری تکرار می‌شدند؛ جای تاریخ را نوعی فعالیت مصنوعی گرفته بود که به بازی آزادانهٔ عوامل در مقابل همدیگر میدان نمی‌داد، بلکه در اصل خودنمایی (و خودستایی) تک‌ساحتی و آشکار و قابل‌پیش‌بینی یک عامل یکتا و محوری بود که حقیقت و قدرت را از آن خود می‌دانست.

تعداد آدم‌هایی که صادقانه و بی‌کلک پروپاگاندای رسمی را باور دارند و بدون هیچ خودخواهی و منفعت‌طلبی از اقتدار حکومت حمایت می‌کنند بسیار کمتر از قبل شده است. ولی تعداد آدم‌های متظاهر و ریاکار هر روز بیشتر و بیشتر می‌شود: در واقع کار به جایی می‌رسد که هر شهروندی مجبور است به ریاکاری و تظاهر رو بیاورد. البته که این اوضاع دلسردکننده دلایلی منطقی هم دارد. کمتر رژیمی در دوران اخیر بوده که برای دیدگاه‌های واقعی شهروندان به‌ظاهر وفادارش یا صداقت گفته‌هایشان چنین اهمیت ناچیزی قائل باشد.

رکن بنیادین نظام توتالیتر فعلی، وجود یک عامل محوری است که کل حقیقت و قدرت را در اختیار دارد، نوعی «علت تاریخی» نهادینه که به طور کاملاً طبیعی بدل به تنها عامل تمام فعالیت‌های اجتماعی می‌شود. زندگی عمومی دیگر عرصهٔ رویارویی عوامل متفاوت و کم‌وبیش خودمختار نیست، بلکه صرفاً جلوه و تحققی از حقیقت و خواست این عامل یکتا شده است. در دنیایی که چنین اصلی بر آن حکمفرماست، جایی برای اسرار و معما نمی‌ماند؛ مالکیت کل حقیقت به این معناست که تکلیف همه‌چیز پیشاپیش معلوم است. وقتی تکلیف همه‌چیز پیشاپیش معلوم باشد، دیگر چیزی نمی‌ماند که خبرساز بشود. از قرار معلوم نظام توتالیتر ذاتاً (و بنا به قاعده) با خبر سر ناسازگاری دارد.

وقتی خبر نابود می‌شود، حس تاریخمندی هم از میان می‌رود. اوایل دههٔ هفتاد در چکسلواکی همیشه برای من یادآور یک نوع «توقف در تاریخ» است؛ زندگی عمومی دیگر انگار ساختار، انگیزهٔ درونی، جهت‌گیری، بی‌قراری، ضرباهنگ و رمز و رازش را از دست داده بود. خاطرم نیست آن سال‌ها چه اتفاق‌هایی در چه زمان‌هایی افتاد، یا چه چیزی باعث تفاوت یک سال از سال دیگر می‌شد، و فکر هم نمی‌کنم که اهمیت چندان زیادی داشته باشد، چون وقتی امر غیرمنتظره از میان می‌رود، حس معنا هم ناپدید می‌شود.

دنیای توتالیتاریسم پیشرفته البته به دلیل افول چشمگیر فردیت سرآمد است؛ در این دنیا پرده‌ای از یک تمایزناپذیری گنگ و بی‌روح روی همه‌چیز افتاده و رنگی سرتاسر خاکستری بر همه‌چیز پاشیده است. اما تناقض کار اینجاست که این پرده منشأ خودش را هم می‌پوشاند: عامل محوری که تمام عوامل فردی قابل‌مقایسه را از دنیای خودش بیرون رانده، فردیت خودش را هم به دست خود سلب می‌کند. نتیجه‌اش بی‌چهرگی و ناپیدایی و گریزپایی عجیب قدرت است، بی‌لطفی زبانش است، بی‌نام و نشانی تصمیم‌گیرندگانش است.

همان‌طور که گفتم، مدت‌هاست که خلق و خوی انقلابی در چکسلواکی ناپدید شده است. دیگر افراد فدایی، انقلابی یا سینه‌چاکان ایدئولوژی بر ما حکومت نمی‌کنند. امورات کشور به دست بوروکرات‌های ناشناسی افتاده که هرچند مدعی پایبندی به ایدئولوژی انقلابی هستند، فقط به فکر خودشان‌اند و به هیچ‌چیز عقیده‌ای ندارند. ایدئولوژی اصلی هم بدل به آیینی تشریفاتی شده که به زمان و مکان آنها مشروعیت می‌دهد و برای مراودات و مکالمات درونی‌شان زبانی را در اختیارشان می‌گذارد.

اگر شخصی هر روز بدون هیچ چون‌وچرا از مافوق بی‌کفایتی فرمان بگیرد، اگر هر روز در کمال جدیت دست به کارهایی تشریفاتی و آیینی بزند که در خلوت خودش به آنها می‌خندد، اگر به پرسشنامه‌ها بدون معطلی پاسخ‌هایی بدهد که برخلاف عقاید واقعی‌اش هستند و حاضر باشد افکارش را علناً انکار کند، اگر جایی که در واقع تنها حسش بی‌تفاوتی یا تنفر بوده، تظاهر به همدلی یا حتی محبت برایش کاری نداشته باشد، معنایش هنوز این نیست که یکی از پایه‌ای‌ترین احساس‌های بشری، یعنی حس عزت‌نفس، در وجودش مرده است. برعکس، مردم کاملاً می‌دانند بهای صلح و آرامش ظاهری اطرافشان چه بوده، حتی اگر حرفی از آن به زبان نیاورند: تحقیر همیشگی عزت‌نفس‌شان.

بی‌تفاوتی و رفتارهای ناشایست در حال گسترش است؛ حتی در رستوران‌ها هم آدم‌ها خشک و سرد رفتار می‌کنند. حواسشان به کارهای خودشان است، با صدای آرام حرف می‌زنند و مدام مراقب هستند کسی حرف‌هایشان را نشنود. آخرین مکان‌هایی که هنوز اثری از همنشینی طبیعی آدم‌ها در آنها به چشم می‌خورد رستوران‌های درجهٔ چهار هستند که بیشتر هم در حومه‌های شهر پیدا می‌شوند تا در خود شهر؛ در زندان که باشی بیشتر یاد این‌جور جاها می‌افتی. ولی حتی در چنین رستوران‌هایی هم افراد بیشتر فقط برای مست کردن می‌آیند.

مرگ در اینجا از فقدان عمل، فقدان خبر، فقدان زندگی و فقدان زمان می‌آید؛ مرگ اینجا همان روند نیهیلیزاسیون اجتماعی و تاریخی است، روندی که شور و حیات را از همه می‌گیرد، یا به تعبیر دقیق‌تر همه را دچار بی‌حسی و کرختی می‌کند. این روند خود مرگ را از یادها محو می‌کند، و در نتیجه خود زندگی را هم از خاطرها می‌برد: زندگی فرد بدل به نقش کسالت‌بار و یکنواخت قطعه‌ای در یک دستگاه عریض و طویل می‌شود و مرگ او هم صرفاً از رده خارج شدن این قطعه است.

یک جامعهٔ واقعاً زنده همیشه پر از اتفاق است. بده‌بستان فعالیت‌ها و رویدادهای روز، جنب‌وجوش‌های آشکار و پنهان، موقعیت‌های بی‌نظیری را پشت‌سرهم به‌وجود می‌آورد و این خودش جنب‌وجوش بیشتر و تازه‌تری را به بار می‌نشاند. دوگانگی اسرارآمیز و حیاتیِ استمرارها و تغییرها، ترتیب‌ها و تصادف‌ها، منتظره‌ها و غیرمنتظره‌ها، اثر خودش را روی بُعد زمان می‌گذارد و جریان رویدادها شاهد و گواهش می‌شوند. هرچقدر زندگیِ یک جامعه ساختاریافته‌تر باشد، بُعد زمانی‌اش هم ساختار بیشتری پیدا می‌کند و عناصر یگانه و تکرارنشدنی در این جریان زمانی بیشتر به چشم می‌آیند.

دفاع از خودمان در مقابل اقدامات خودسرانه نه‌تنها حق که وظیفهٔ ماست. من این وظیفه را فقط در قبال حفظ شرافت و کرامت انسانی خودم نمی‌بینم، بلکه اعتقاد دارم وظیفه‌ای در قبال شهروندان دیگر هم هست.

پدیدهٔ نیهیلیزاسیون توتالیتر یکی از آخرین میوه‌های ایدئولوژی‌ای است که دیگر بر و باری ندارد.

بعد از هر دگرگونی اجتماعی، مردم بالاخره برمی‌گردند سر کارهای روزانهٔ خودشان، دلیلش هم ساده است: چون می‌خواهند زنده بمانند؛ یعنی در نهایت به‌خاطر خودشان است نه به‌خاطر رهبران سیاسی این یا آن گروه.

در باطن هر قدرت سیاسی که مسیر آنتروپی را انتخاب کرده (و می‌خواهد افراد را به چشم رایانه‌هایی ببیند که می‌تواند هر برنامه‌ای را روی آنها بریزد و خیالش راحت باشد که برنامه‌اش اجرا می‌شود) اصل مرگ نهفته است. حتی همین مفهوم «نظم» هم خودش بوی مرگ می‌دهد؛ مفهومی که در دست چنین قدرت‌هایی به کار می‌آید و با تکیه به آن هر جلوه‌ای از زندگی حقیقی و هر عمل استثنایی و ابراز وجود و اندیشهٔ شخصی و هر ایده یا آرزوی غیرمعمولی را زنگ هشداری می‌بینند که نشان از اغتشاش و آشوب و هرج‌ومرج دارد.

وقتی جلوی بروز عینی احساس و عاطفهٔ طبیعی بشری را گرفته باشند و این عواطف طی سالیان سال در حافظهٔ عاطفی محصور شده باشد، رفته‌رفته دل را به درد می‌آورند و مادهٔ مسمومی می‌شوند که بی‌شباهت به مونوکسیدکربن حاصل از سوخت ناقص نیست. پس تعجبی ندارد که وقتی این پوسته شکاف بخورد و گدازهٔ زندگی از پس آن بیرون بیاید، نه‌تنها شاهد تلاش‌های حساب‌شده‌ای برای رفع و رجوع خطاهای گذشته و برای یافتن حقیقت و اصلاحاتی مطابق با نیازها و اقتضائات زندگی هستیم، بلکه نشانه‌های نفرت تند‌و‌تیز و خشم انتقام‌جویانه و میل پرتب‌وتابی به جبران فوری تمام تحقیرها و بی‌آبرویی‌های متحمل‌شده را هم می‌بینیم.

حاکمان قبلی باید جوابگوی مسائل فراوانی باشند، چون سیاست‌های آنها بوده که شرایط فعلی را رقم زده است. مردم هم باید پاسخگوی بسیاری از مسائل باشند، چه به شکل انفرادی و بابت تصمیم‌های شخصی هر انسان مسئولی که روی‌هم‌رفته نقشی در ایجاد اوضاع کلی داشته و چه به صورت جمعی، یعنی یک کلیت اجتماعی‌تاریخی، که از یک طرف محدود به شرایط و موقعیت‌ها بوده و از طرفی هم محدودکنندهٔ آنها.

می‌توانیم تن به بی‌تفاوتی بدهیم، به هیچ‌چیز جز شکم‌هایمان توجهی نداشته باشیم و وقت‌مان را صرف خالی کردن زیر پای همدیگر کنیم.

دفاع از خودمان در مقابل اقدامات خودسرانه نه‌تنها حق که وظیفهٔ ماست. من این وظیفه را فقط در قبال حفظ شرافت و کرامت انسانی خودم نمی‌بینم، بلکه اعتقاد دارم وظیفه‌ای در قبال شهروندان دیگر هم هست.

با اینکه احتمالش بسیار ناچیز است، این فرض را دور نمی‌بینم که فردا فکر درخشانی به ذهنم برسد و ظرف یک هفته بهترین نمایشنامهٔ عمرم را روی کاغذ بیاورم. اما به همان اندازه هم ممکن است دیگر هرگز چیزی ننویسم. وقتی یک نویسنده -که به معنای دقیق کلمه تازه‌کار نیست و در نتیجه انتظار می‌رود لااقل تصور خامی از توانایی‌ها و محدودیت‌هایش داشته باشد- نمی‌تواند آیندهٔ ادبی خودش را پیش‌بینی بکند، پیش‌بینی روند کلی فرهنگ در آینده چطور ممکن است؟

دولتی که از شهروندانش حق نظارت عمومی و علنی بر اعمال قدرت را سلب کرده، به نظارت بین‌المللی هم تن نخواهد داد. دولتی که حقوق ابتدایی شهروندانش را زیر پا می‌گذارد، برای همسایگانش هم خطر بالقوه‌ای می‌شود: حکمرانی خودسرانهٔ داخلی خودش را در روابط خودسرانهٔ خارجی نشان می‌دهد.

تا آنجا که حافظهٔ انسان قد می‌دهد، مرگ تنها نقطه‌ای است که تک‌تک سطرهای هر خبر واقعی به آن منتهی می‌شوند.

هر قدرت توتالیتر نوپایی اول تلاش می‌کند برای بقیهٔ منابع قدرت محدودیت‌هایی به‌وجود بیاورد و در نهایت آنها را از سر راه بردارد. اولین منبع قدرت هم کثرت سیاسی است. ولی همراه آن، یا کمی بعد از آن، کثرت فکری و اقتصادی هم از بین می‌روند، چون قدرتی که برای این کثرت‌ها احترام قائل باشد به هیچ وجه قدرت تام و تمامی نیست. این قدرت بنا به جاذبهٔ خاص خودش -یعنی جاذبهٔ توتالیترش- به تمامیتش عمق می‌بخشد و دامنه‌اش را گسترده‌تر می‌کند.

این بیزاری از فردیت برنامهٔ افرادی نیست که در رأس حکومت نشسته‌اند، بلکه یکی از نمودهای ذاتی توتالیتاریسم پیشرفته است. مرکزگرایی این نظام با فردیت یکجا جمع نمی‌شوند. اگر همهٔ رنگ‌ها را روی هم بریزیم، قهوه‌ای ماتی به دست می‌آید. قصد توتالیتاریسم این است که همه‌چیز کاملاً مثل هم باشد. ثمرهٔ این نظام همان یکپارچگی و یکدست‌سازی و ذهنیت گله‌ای است. از دل یک زندگی یکسان شهروندانی یکسان بیرون می‌آیند که هیچ اراده‌ای از خودشان ندارند. حاصل این زندگی افرادی کاملاً شبیه به هم با سرگذشت‌هایی کاملاً شبیه به هم است. این زندگی ابتذال را در سطحی انبوه تولید می‌کند.

تاریخ نظامی که من در آن زندگی می‌کنم به نحو متقاعدکننده‌ای نشان داده در غیاب کثرت ابتکارعمل‌های اقتصادی و کثرت افرادی که در این ابتکارعمل‌ها سهم داشته باشند، در غیاب رقابت و دادوستد و ضمانت‌های نهادی آن، اقتصاد زمینگیر می‌شود و رو به سقوط می‌رود.

وقتی از کثرت طبیعی ابتکارعمل‌های اقتصادی خبری نباشد، کنش و واکنش میان تولیدکنندگان رقیب و ایده‌های کارآفرین آنها در کنار کنش و واکنش میان عرضه و تقاضا، بازار کالا و کار، و روابط اختیاری کارفرما و کارمند از میان می‌رود. همین‌طور برای نوآوری و مخاطرات همیشگی‌اش که در موفقیت‌ها و شکست‌های اقتصادی تجلی می‌یابند هیچ انگیزه‌ای باقی نمی‌ماند. انسان در جایگاه یک مولد دیگر در ماجرای اقتصادی سهیم یا سازنده نیست و به یک ابزار محض بدل می‌شود. در چنین شرایطی همه حقوق‌بگیر دولت می‌شوند که تنها مالک حقیقت و قدرت اقتصادی است. همه زیر گمنامی این «بی‌ماجرایی» اقتصادیِ جمعی مدفون می‌شوند.