کتاب همسایگان

آدم‌ها دوست دارند، ما شنونده چیزهایی باشیم که آنها تصمیم می‌گیرند به ما بگویند. دوست ندارند شما از آنها چیزی بپرسید و آن وقت مجبور به گفتنِ جوابِ سؤال‌ها بشوند و در نهایت، شما شنونده چیزی باشید که می‌خواهید بدانید.

باید قدر لبخند کسی را دانست که متبسم نیست و باید به روی او آورد که وقتی لبخند می‌زنید، آدمی دیگر می‌شوید و چقدر خوب است که آدمی دیگر باشید.

حتی ساده‌دل‌ترین آدم‌ها هم سیاست‌مدارند. فقط فرق اینجاست که آدمِ ساده‌دل نمی‌داند سیاست‌مدار است و آدمِ تیز می‌داند سیاست‌مدار است.

«کاش وقتی مرجان مُرد، آدمی مثل تو پیشم بود. تو دلداری نمی‌دی. تو با آدم گریه نمی‌کنی. تو نمی‌گی بسه، نَکُش خودت رو. نمی‌گی می‌ری پیش بچه‌ت، تو بهشت. آدمی رو که عزیزش مُرده، نباید دلداری داد. باید نگاهش کرد. باید شنیدش. حتی آب و دستمال هم نباید بهش داد. حتی نباید باهاش گریه کرد. باید نگاهش کرد. آدم وقتی می‌ره فیلم می‌بینه، چکار می‌کنه؟ می‌شینه نگاه می‌کنه تا فیلم رو خوب بفهمه. تو آدمِ دل مُرده رو می‌فهمی.»

آدمی که در سی سالگی می‌میرد، از گذشته‌ای که داشته، رنج نمی‌بیند، بلکه از آینده‌ای که فرصت نکرده ببیند، درد می‌کِشد. آدمی هم که در هفتاد سالگی می‌میرد، از آینده‌ای که فرصت نکرده ببیند، رنج نمی‌بیند، بلکه از گذشته‌ای که داشته، درد می‌کِشد. این تفاوتِ مرگ در جوانی و پیری است.

این تنهایی چیست که وقتی آدم‌ها دچارش می‌شوند، می‌خواهند از چنگِ آن فرار کنند و وقتی هم گرفتارش نیستند، می‌خواهند آن را به چنگ بیاورند؟

ولی او برای هر سه واکنشش، هی معذرت خواست. شاید ترسیده بود، ناراحت شوم و دیگر به خانه‌اش نروم. دلم برای ترسش سوخت. گاهی تنهایی با آدم، کاری می‌کند که آدم برای انجامِ هر کاری می‌ترسد و برای انجام ندادن هر کاری هم می‌ترسد، فقط برای اینکه یک وقتی، تنهایی چترش را بر سرش، باز و کسی آدم را تَرک نکند.

هر لحظه از زندگی، معنای خودش را دارد. این معنا با معنای لحظه پیش و پس از خود، فرق دارد. هر چیزی می‌تواند در معنابخشی به زندگی ما، سهمی داشته باشد.

آدمی رو که عزیزش مُرده، نباید دلداری داد. باید نگاهش کرد. باید شنیدش. حتی آب و دستمال هم نباید بهش داد. حتی نباید باهاش گریه کرد. باید نگاهش کرد. آدم وقتی می‌ره فیلم می‌بینه، چکار می‌کنه؟ می‌شینه نگاه می‌کنه تا فیلم رو خوب بفهمه. تو آدمِ دل مُرده رو می‌فهمی.»

این تنهایی چیست که وقتی آدم‌ها دچارش می‌شوند، می‌خواهند از چنگِ آن فرار کنند و وقتی هم گرفتارش نیستند، می‌خواهند آن را به چنگ بیاورند؟

مردها سه بار دوره کودکی دارند؛ یک بار وقتی بچه‌اند، یک بار وقتی به میان‌سالی رسیده‌اند و یک بار وقتی در کهن‌سالی درد می‌کِشند. در دوره دومِ کودکی‌شان، همسر یا محبوب به کارشان نمی‌آید. آنها باید مادری داشته باشند تا این بار آرامشان کنند. مادرِ اولِ هر مردی، باید هم‌زمان آنها را آرام و آدم بکند و مادر دوم، باید مرد را آرام کند و برای آدم کردن او نکوشد. کدام عاقل پای چوب خشک آب می‌ریزد که دوباره سبز شود و ثمر دهد؟ مادر سوم فقط باید باشد. حضورش به تنهایی از رنج می‌کاهد. مثل گرمایِ آتش در شبِ یخ‌بندان است.

به آدمی که تنها زندگی می‌کند، خانواده نمی‌گویند؟ این آدم به جای چند آدم دارد زندگی می‌کند؛ به جای همه رفتگانش و همه کسانی که او را در یک جای زندگی، جا گذاشتند و خودشان تنها رفتند. مثل این می‌ماند در یک فیلم، بازیگری جای چند نقش بازی کند. سخت نیست؟

وقتی آدمیزاد رنجی پی‌اش می‌دود، صبر دارد یا وقتی در پیِ رنجی می‌افتد؟ اگر درون آدمی، شکوفا باشد و هر احساسی، شناخته شده، و هر فکری، سرچشمه روشنی داشته باشد، از رنجِ پیش آمده یا رنجِ خودساخته نمی‌ترسد و با صبر و تدبیر، از این رنج به رنج دیگر سفر می‌کند. چنین انسانی به خود اجازه نمی‌دهد، ساکنِ رنج باشد.

وقتی آدم‌ها از کسی نفرت دارند، برای این است که همان رفتارِ نفرت‌انگیزِ خودشان را در وجود دیگری می‌بینند و وقتی هم به کسی علاقه‌مند می‌شوند که آرزویِ رفتار خوبی را که از خودشان دارند، در وجود دیگری می‌بینند.

همیشه یک جایی از دردم، توی اوجش، یاد شوهرم می‌افتم. من کم یادش می‌افتم، ولی توی درد، رد خور نداشته که یادش نکنم. اینکه وقتی گلوله خورد، چه دردی کشید تا اینکه جون داد؟ خیلی درد کشید؟ اون لحظه به چی فکر کرد؟ به من؟ چقدر تونست به من فکر کنه؟ اینکه من هم وقتِ دردهام، یک جاهایی یاد اون می‌افتم، بدون اینکه بخوام، یعنی اونم یاد من بوده، لحظه دردش؟

آدم عاقل از هر کسی به اندازه‌ای باید درخواست داشته باشد

هیچ کس نمی‌تواند مدام برای خودش، خیر ببارد، چه برسد که برای دیگری یا دیگران، خیر ببارد. هر ابری تا یک جایی، توانِ باریدن دارد. البته ابرهایی هم هستند که فقط سایه می‌سازند و نَمی، ندارند.

حالا من تک تک آنها را با هم داشتم و اگر سه نفر دیگرشان هم می‌مُرد، باز در متن من زنده بودند. حتی من هم می‌مردم، باز آدم‌های این متن، برای هر کس که آن را می‌خواند، زنده می‌شد.

گاهی هیچ کتابی، هیچ فیلمی، هیچ آهنگی و هیچ قدم زدنی و حتی هیچ سکوتی نمی‌توانست مرا به مدار برگرداند، ولی عکس‌های سیاه و سفید و رنگ و رو رفته و ترک خوردهِ آلبوم خانم ملکی، همراه با شرح او و دَم‌نوش‌هایش می‌توانست حواسم را پرت کند و از یادم ببرد که مرا به دنیا آوردند و قرار است مدتی در این دنیا بمانم. در زندگی چیزهایی برای حواس‌پرتی لازم است. باید آنها را یافت. نمی‌شود همیشه حکیمانه به زندگی فکر کرد. بارِ هستی را سنگین می‌کند. گاهی خوب است ابلهانه، زندگی را دید. به این شکل، بارِ هستی، سبک می‌شود.

بعد می‌خندید و می‌گفت: «الهی بمیرم برای این جور حرف زدنت.» بعد تند پایِ مادرم را وسط می‌کِشید: «مادرت چه بهش خوش می‌گذره، باهاش این جور حرف می‌زنی.» یک بار از خودم پرسیدم که اگر همه بخش‌های زندگی‌ام، همین بود که بود، و فقط مادرم، خانم ملکی بود، چه سرنوشتی داشتم؟ دیدم من، مرد دیگری بودم که حتی از نظر ظاهری هم شبیه الانَم نبودم. فقط با تغییر یک نفر در زندگی‌مان، چنین اتفاقی می‌افتد.

در زندگی چیزهایی برای حواس‌پرتی لازم است. باید آنها را یافت. نمی‌شود همیشه حکیمانه به زندگی فکر کرد. بارِ هستی را سنگین می‌کند. گاهی خوب است ابلهانه، زندگی را دید. به این شکل، بارِ هستی، سبک می‌شود.

از ترس مرگ به زندگی چنگ می‌زند، در حالی که باید بدون ترس به زندگی چنگ انداخت تا وقتی زمان مرگ رسید، ترسی برای جدا شدن از زندگی نمانَد.

آدمی رو که عزیزش مُرده، نباید دلداری داد. باید نگاهش کرد. باید شنیدش. حتی آب و دستمال هم نباید بهش داد. حتی نباید باهاش گریه کرد. باید نگاهش کرد. آدم وقتی می‌ره فیلم می‌بینه، چکار می‌کنه؟ می‌شینه نگاه می‌کنه تا فیلم رو خوب بفهمه. تو آدمِ دل مُرده رو می‌فهمی.

خانم نیازی بود که به من فهماند، از در زدن‌هایِ آدم‌ها می‌شود به درونشان پی برد. دو آدم را نمی‌شود پیدا کرد که شبیه هم در بزنند. البته درِ خانه‌ای را زدن با زنگِ درِ خانه‌ای را زدن، فرق دارد. خانم نیازی، با دست، درِ واحدِ مرا می‌زد، با اینکه زنگ هم داشتم. وقتی ما با دست ضربه به در می‌زنیم، هر در زدنِ ما، با در زدنِ چند لحظه پیش‌مان فرق دارد، ولی وقتی دکمه‌ای را فشار می‌دهیم تا صدای زنگی را در بیاوریم، چه کم یا زیاد دکمه را فشار بدهیم، فرق‌هایش، جزیی است. شاید تکنولوژی نمی‌گذارد بفهمیم کسی که پشتِ درِ ماست، چه شخصیتی دارد.

گاهی تنهایی با آدم، کاری می‌کند که آدم برای انجامِ هر کاری می‌ترسد و برای انجام ندادن هر کاری هم می‌ترسد

ما به سادگی، با کمی غم، پیر می‌شویم، در حالی که جوانیم و به سادگی با کمی شادی، جوان می‌شویم، در حالی که پیریم. اندوه و شادی، سن را به ریشخند می‌گیرد.

شکل محبت خانم ملکی، دو حُسن داشت. اول اینکه، خودش را درگیرِ کسی نمی‌کرد. دوم اینکه، دیگری را درگیرِ خودش نمی‌کرد.

«اندوه از دلِ شادی و شادی، از درونِ اندوه، زاییده می‌شود.»

انگار زن‌ها باید در وجودشان، جهانی بسازند و آن جهان را که انسان است، به جهانِ بیرون تقدیم کنند و اگر چنین کاری نکنند، جهانِ بیرون از جهانِ درونِ زن، طلب‌کار می‌شود و این طلب‌کاری تا پایانِ عمرِ زن، آزارش می‌دهد: بدهکارِ آزرده خاطر.

یک معنا برای زندگی کافی نیست. در جهانی که هر لحظه آن، رنگ و رویی دارد، معناها باید بسیار و پُرشمار باشند.