کتاب ژن خودخواه

علم هیچ‌گاه ادعای حقیقت مطلق را نداشته و ندارد.

در تحقیقات جدیدتر، شبیه‌سازی آزمایشگاهی شرایط شیمیایی زمین در زمان پیش از پیدایش حیات، منجر به تولید مواد آلی‌ای شده است که پورین و پیریمیدین نام دارند. پورین‌ها و پیریمیدین‌ها واحدهای ساختاری ملکول وراثت، یا همان ملکول DNA، هستند. فرآیندهایی شبیه به این‌ها باید منجر به تولید «سوپ آغازین» شده باشد که به باور زیست‌شناسان و شیمیدانان، دریاهای سه تا چهار میلیارد سال پیش را پر کرده بود.

علم یک ویژگی بارز دارد که همان خصلت ابطال پذیری و به تبع آن تصحیح و تکامل در طول زمان می‌باشد. علم مدرن بر مشاهده و تجربه بنیان نهاده شده و هر فرضیه‌ای که از این آزمون سربلند بیرون نیاید ابطال گردیده و در صورت قابل آزمایش نبودن نیز در شمار فلسفه یا خیالبافی قرار می‌گیرد.

نظریهٔ تکامل به روش انتخاب طبیعی داروین از آن‌رو قانع‌کننده می‌نماید که راهی را به ما نشان می‌دهد که از آن طریق ساده‌گی می‌تواند به پیچیدگی بینجامد، اینکه اتم‌های نامنظم چگونه می‌توانند خود را به صورت الگوهای دائماً پیچیده‌تری گرد آورند تا بدان‌جا که انسان را بسازند.

اما زمانی را تصور کنید که دستگاه چاپ نبود و کتاب‌هایی مثل انجیل باید به طور دستی نسخه‌برداری می‌شدند. تمام کاتبان، هر چقدر هم که دقت به خرج داده باشند باز اشتباهات کمی در کارشان بوده است و بعضی هم خودسرانه مختصر «اصلاحاتی» انجام داده‌اند. اگر تمام آن‌ها از یک منبع اصلی رونویسی شده بودند، معنی تا بدان حد تغییر نمی‌کرد.

انسان از بیش از هزار میلیون میلیون میلیون میلیون اتم ساخته شده است.

درواقع تصور ملکولی که نسخه‌هایی از خودش می‌سازد آن‌قدرها هم که در وهلهٔ اول به نظر می‌رسد دور از ذهن نیست، و فقط لازم بود یکبار رخ دهد.

کتاب ژن خود خواه اولین کتاب داکینز است که در چاپ نخست (۱۹۷۶ میلادی) در یازده فصل به نگارش درآمده است. اما مشاهده میگردد که متن اصلی چاپ سوم آن (۲۰۰۶ میلادی) پی نوشتی ۶۶ صفحه ای برای پاسخ به انتقادات و شبهات خوانندگان و اندیشمندان دارد که در ترجمه کنونی هم موجود است

راه دیگری که از نظر تکاملی مهم است اما به ندرت رخ می‌دهد جهش نقطه‌ای خوانده می‌شود. جهش نقطه‌ای، خطایی است معادل غلط چاپی یک حرف در یک کتاب. اگرچه این واقعه نادر است اما روشن است که هرچه واحد ژنتیکی بلندتر باشد، احتمال آنکه جائی در طول خودش توسط یک جهش دچار تغییر شود بیش‌تر است.

ما نمی‌دانیم که ملکول‌های همانندساز اولیه با چه دقتی نسخه‌های خود را می‌ساختند. نسل‌های امروزین آن‌ها، یعنی ملکول‌های DNA، در مقایسه با فرآیند نسخه‌برداری بسیار کم خطای انسانی، به طور حیرت‌آوری دقیق‌اند، اما حتی این‌ها هم گاهاً اشتباهاتی می‌کنند و در نهایت همین خطاهاست که تکامل را ممکن می‌سازند.

بعضی از پروانه‌ها – برای پرندگان – بد مزه‌اند. این پروانه‌ها معمولاً رنگ‌های روشن و مشخصی دارند و پرندگان یاد می‌گیرند که با توجه به این علائمِ «هشدار دهنده» از آن‌ها بپرهیزند. در این شرایط، گونه‌های دیگری از پروانه‌ها که بَدمزه نیستند از فرصت استفاده می‌کنند. به این معنی که از پروانه‌های بَدمزه تقلید می‌کنند. آن‌ها رنگ و شکل و شمایل‌شان شبیه به پروانه‌های بَدمزه است، اما بَدمزه نیستند. آنان اغلب باعث فریب طبیعیدانان و نیز پرندگان می‌شوند. پرنده‌ای که تنها یکبار یک پروانهٔ واقعاً بَدمزه را خورده باشد دیگر از تمام پروانه‌های این شکلی پرهیز می‌کند. این پرهیز، شامل پروانه‌های تقلیدکننده هم می‌شود و از این‌رو ژن‌های عامل تقلید توسط انتخاب طبیعی برگزیده می‌شوند.

ما به صورت ماشین‌های ژنی ساخته شده و به صورت ماشین‌های ممی بذرافشانی شده‌ایم، اما قدرت آن را داریم که برعلیه سازندگان‌مان سر به شورش برداریم. ما، که بر روی زمین تک وتنهاییم، می‌توانیم در برابر خودکامگی همانندسازان خودخواه بایستیم.

جنبهٔ دیگر ذره‌ای بودن ژن آن است که ژن پیر نمی‌شود. یعنی وقتی که یک میلیون سال عمر دارد نسبت به وقتی که تنها یکصد سال عمر دارد احتمال مرگش بیش‌تر نیست. ژن در توالی نسل‌ها از بدنی به بدن دیگر جست می‌زند، بدنی را پس از بدنی دیگر به شیوهٔ خودش و برای خودش به کار می‌گیرد، و پی‌درپی بدن‌های میرا (فناپذیر) را، پیش از فرو رفتن آن‌ها در وادی پیری و مرگ، ترک می‌کند.

در نبرد فرسایشی بسیار حیاتی است که افراد به هیچ‌وجه بروز ندهند که کِی قصد پا پس کشیدن دارند. هر کدام که تنها با جنبیدن تار موئی لو دهد که دارد به عقب نشینی فکر می‌کند آناً موضع برتر خود را از دست می‌دهد.

پیش از پیدایش حیات (زندگی) بر روی کرهٔ زمین، برخی تکامل‌های (فرگشتهای) ابتدایی ملکول‌ها می‌توانسته با فرآیندهای معمولی فیزیکی و شیمیایی رخ داده باشد. نیازی نیست که فکر کنیم طرح، قصد یا هدفی در کار بوده است. اگر گروهی از اتم‌ها در حضور انرژی در یک حالت پایا قرار گیرند تمایل دارند در همان حالت بمانند. اولین شکل از انتخاب طبیعی، صرفاً همان انتخاب حالت‌های پایا و پس زدن شکل‌های ناپایا بوده است. هیچ رازی در میان نیست.

انتخاب طبیعی در معمول‌ترین شکل‌اش به مفهوم بقاء افتراقی هستندگان (موجودات) است

شته‌های ماده می‌توانند فرزندان مادهٔ زندهٔ بدون پدری به دنیا آورند که هرکدام تمام ژن‌های مادر خود را دارند (اتفاقاً ممکن است که یک جنین درون بطن مادرش خود جنین کوچک‌تری در بطن خود داشته باشد. از این‌رو ممکن است که یک شتهٔ ماده به طور همزمان یک فرزند دختر و یک نوهٔ دختری به دنیا آورد که هر دوی آن‌ها معادل دوقلوهای همسان خودش باشند).

«قصد» اصلی DNA ادامهٔ حیات (بقاء) است، نه بیش‌تر و نه کمتر. ساده‌ترین راه برای توضیح وجود DNA اضافی آن است که فرض کنیم که انگل است، یا در بهترین حالت یک مسافر بی‌ضرر اما بی‌مصرف است که سوار ماشین‌های بقاء ساخته شده توسط DNA های دیگر شده است

ایشان با نگاهی نو، ژن را هستی خودمحور و مستقلی می‌بیند که به صورت کلونی‌وار در درون موجودات زنده، به مثابه ماشین‌های حامل این ژن‌ها، جا خوش کرده و از نسلی به نسلی دیگر جز سعادت و رفاه خویش (و بالطبع ماشین بقاءاش یا همان بدنی که در آن می‌زید) هدفی ندارد. با این‌حال، جالب است که چنین رفتاری از ژن‌هایی این چنین خودخواه، بنا بر نظریات این کتاب، می‌تواند عامل اساسی تکامل فداکاری، ایثار و از خودگذشتگی‌ها و بسیاری از دیگر رفتارهای ماشین‌های بقاء - همچون راستی و درستی - باشد.

«بیایید بخشش و فداکاری را آموزش دهیم، چرا که خودخواه زاده شده‌ایم»

ژن‌ها دوراندیشی ندارند. آن‌ها برای آینده نقشه نمی‌ریزند. ژن‌ها تنها «وجود» دارند، برخی بیش از دیگران، فقط همین.

این قطراتِ سرشار از مواد قندی که «عسلک» نام دارند با سرعت زیادی از بدن حشره خارج می‌شوند، که در برخی شته‌ها بیش از وزن بدن خود او در هر ساعت است. عسلک معمولاً بر روی زمین می‌ریزد - که ممکن است همان غذای آسمانی «مائده» باشد که در کتاب عهد قدیم (تورات) نامش آمده است.

«ژن هر بخشی از یک کروموزوم است که به طور بالقوه آن‌قدر در نسل‌های متمادی دوام می‌آورد که به عنوان یک واحد انتخاب طبیعی عمل کند

مثلاً، نظریه‌ای می‌گوید که پیری نشان دهندهٔ تجمع خطاهای مرگبار نسخه‌برداری و دیگر آسیب‌های ژنی است که در طول زندگی فرد رخ می‌دهند.

زندگی، همانند بازی شطرنج، احتمال‌های ممکن‌اش بیش از آن است که قابل پیش‌بینی باشند

«هرچه را که فکر می‌کنی برای زنده نگه‌داشتن ما بهترین است انجام بده!».

اگر بخواهیم نتیجه‌ای اخلاقی از آن بگیریم این است که باید به فرزندان‌مان فداکاری را بیاموزیم، بدان خاطر که نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم که این کار بخشی از طبیعت زیستی‌شان باشد.