کتاب نام من سرخ

مادرم اگر می‌دید قیمت دوازده تخم‌مرغ، به سه‌آخچا رسیده، حتم می‌گفت تا روی مرغ‌ها آن‌قدر زیاد نشده که روی کله‌مان برینند، به دیاری دیگر فرار کنیم

اگر خیال نبافی، جریان زمان متوقف می‌شود.

من جز خدا از کسی نمی‌ترسم.

نمی‌خواهم بگویم وقتی با مرگ روبه‌رو شدم فهمیدم که پول هیچ ارزشی در زندگی ندارد. حتی وقتی زنده نیستی ارزش پول را می‌دانی.

وقتی غمگنانه فهمیدم در حال مرگ هستم، درونم از حس فراخی غیرقابل‌باوری پر شد، حسی مانند سبکی بی‌انتها. انتقال من از زندگی به سوی مرگ، مثل غلتیدنی در فراخنا بود، با این حس‌وحال بود که گذشتم. و چه لطیف بود. گویی در خواب، خوابِ خواب خود را می‌بینی.

شاید عروس زیبایی که حتّی شب‌هنگام در نور قندیل‌ها و مشعل‌ها راهی طولانی را همراه ندیمه‌اش طی می‌کند، پرنسس چینی غمگینی باشد.

چقدر بد! وقتی اینجا هستی، مدام در این فکری که زندگی، زندگی‌ای که پشت‌سر گذاشته‌ای، مانند گذشته به جریان خود ادامه می‌دهد. قبل از تولد من، پشت سرم، زمانی بی‌کران وجود داشت. بعد از مردن من هم، هیچ‌وقت به پایان نمی‌رسد و ادامه دارد! زنده که بودم اصلاً به این چیزها فکر نمی‌کردم. در روشنایی‌ها به زندگی‌ام ادامه می‌دادم، بین دو زمان تاریک.

گویی وجودم از دنیا چنان لبریز گشته که ظرف تنم برایش تنگ گشته است.

چنان سرمست بودم که حس می‌کردم تمام دنیا همراه با ما در خیر و نیکی محض فرو می‌رود. کوچک‌ترین بدی به ذهنم راه نمی‌یافت.

دلم می‌خواست همه مانند ما باشند. گویی به خاطر می‌آوردم که دوست‌داشتن چیست. چنان سرمست بودم که حس می‌کردم تمام دنیا همراه با ما در خیر و نیکی محض فرو می‌رود. کوچک‌ترین بدی به ذهنم راه نمی‌یافت.

خوشبختی یعنی داشتن شوهر، خانه، فرزند و یک کتاب

سال‌ها هم‌صحبتی با پدرم آموخته‌ام. این را گفتم تا تصور نکند که تمام اینها حاصل عقل زنانهٔ من است و حرف‌هایم را باور کند.

بعد غرق فکر و خیال، راهم را به سمت محله‌ای کج کردم که ـ نامش را نمی‌پسندم و به همین خاطر تا به الان به شما نگفته‌ام (الان نامش را می‌گویم: یاکوتلار

فرزندم، همان‌گونه که می‌خواهی گریه کن!

می‌دانید کدام‌یک از حکایات نظامی را می‌پسندیم؟

درویش حقیقی تمام عمر را در سَفَر به سر می‌برد و از حضر در هر مکانی برای مدت طولانی اجتناب می‌کند تا شیطانِ درونش از وی عقب بماند.

شرق و غرب را از هم جدا می‌کند. چشمانم را بستم و نقش شیطان را همان‌گونه که از ذهنم می‌گذشت بر کاغذ ضخیم مداح نقش زدم. وقتی من مشغول نقاشی بودم، مداح و شاگردش همراه با سایر نقاشان و علاقه‌مندان با هم شوخی کرده و مرا هم تشویق می‌کردند. به‌نظر شما، من اسلوبی از آن خود دارم یا اینها همه تحت تأثیر باده است؟

بودم، سوارشدن شیطان در کشتی حضرت نوح به مکر.

شیخ سیواسی هم نیست که روی شاخه‌های درخت با شیطان

دو نسخهٔ افسانه‌ای نظامی هستند که استاد شیخ‌علی تبریزی برای جهان‌شاه ـ فرمانروای قراقویونلو ـ و اوزون حسن ـ فرمانروای آق‌قویونلو ـ نقش زده است

شیخ علی‌رضا شیرازی که تک‌تک برگ‌های درخت چنارِ مجلس معروفِ

چه ناشیانه به تصویر کشیده است! این نقش کار لطفی بخاری

شود، از نقش فلک و شکنجه چنین حظ عمیقی می‌بریم و این آلات را چون بادبادک کودکی به رنگ‌های شاد می‌آمیزیم.

سوزن طلای دسته‌فیروزه‌ای منقش مرواریدنشان که بهزاد، استاد استادان قدیم هرات، چشم خود را با آن کور ساخت.

شاید عروس زیبایی که حتّی شب‌هنگام در نور قندیل‌ها و مشعل‌ها راهی طولانی را همراه ندیمه‌اش طی می‌کند، پرنسس چینی غمگینی باشد.

بسیاری از نقش‌ها، مرد و زن، انگشت به دهان برده بودند! دویست سال است که از سمرقند تا بغداد، این حرکت را به نشانهٔ حیرت به‌کار گرفته‌ان

زمانی که تژاو از قشون ایران شکست می‌خورد، تخت و تاجش را از کف می‌دهد و از میدان جنگ می‌گریزد، زیبای زیبارویان کنیزک سوگلی‌اش، اسپینوی غمگین، از پنجرهٔ حرم نگاهش می‌کند، انگشت حیرت به دهان می‌برد و با نگاهش التماس می‌کند که مرا به دشمن واگذار نکن.

ایرج، می‌سپارد. تور که مصمم است تا انتقامش را بگیرد، از سر حسادت، برادر کوچکش را می‌فریبد و قبل از آنکه گلویش را ببرد، موهایش را می‌گیرد ـ دقیقاً همین کاری که من می‌کنم ـ و دقیقاً مانند من روی بدن برادرش می‌نشیند. سنگینی بدنم را حس می‌کنی؟ جوابم را نداد اما از چشمانش که مانند گوسفندی قربانی مرا نگاه می‌کرد، فهمیدم که منظورم را فهمیده است. حس کردم الهام شد تا بگویم: ـ نه فقط در نقش بلکه در بریدن خرخره نیز از اسلوب و اصول عجم عدول نمی‌کنم. گونهٔ دیگری از این مجلس محبوب را در نقشی که حکایت مرگ شاه‌سیاوش

اسلوب چیزی نیست که نقاش به میل خود برمی‌گزیند بلکه گذشته و خاطرات فراموش‌شدهٔ نقاش است که پرده از این نقص برمی‌دارد

این کتک‌ها شیطان درون‌شان را نمی‌کشد بلکه او را می‌ترساند و به تربیت می‌آورد. این دسته نیز نمی‌توانند خاطرات بد کودکی‌شان را فراموش کنند اما ـ مادرم سپرده بود این را به کسی نگویم ـ می‌آموزند که با این شیطان کنار بیایند و به همین دلیل بهتر از هر کسی از عهدهٔ حیله‌گری، درک نادانسته‌ها، یافتن دوست و شناخت دشمن، درک توطئه‌هایی که پشت سرش می‌چینند و (این را هم من اضافه کنم) از عهدهٔ نقاشی برمی‌آیند.