کتاب صوتی مرگ تلخ کاس آقا نوشته‌ی پویا پیرحسینلو روایتی بلند و تکه‌تکه از زندگی، مبارزه، قحطی، عشق و مرگ است که درهم‌تنیدگی سیاست و زیست روزمره را در روستایی خیالی به نام شب‌ها دنبال می‌کند. نشر پیرحسینلو آن کتاب را منتشر کرده است و کتاب صوتی با گویندگی گروه گویندگان منتشر شده تا چندصدایی و تغییر مداوم زاویه‌دید متن بهتر شنیده شود. این کتاب صوتی در مرز میان روایت تاریخی و داستان شخصی حرکت می‌کند؛ از بازداشت‌ها و اعدام‌های سیاسی و فرار از بازداشتگاه ساواک تا قحطی، صف نان، سیلوهای پر از برنج و دهاتی که میان ترس و گرسنگی گیر کرده‌اند. در مرکز روایت، آرش نگهدار قرار دارد؛ معلمی که سابقه‌ی زندان و فعالیت سیاسی دارد و به روستای شب‌ها می‌آید تا درس بدهد، بنویسد و در عین‌حال با گذشته‌ی خونین و فرار نیمه‌کاره‌اش دست‌وپنجه نرم کند. کتاب صوتی مرگ تلخ کاس آقا با زبانی آگاهانه آشفته، پر از تکرار، پرش زمانی و تغییر لحن، شنونده را میان ذهن آرش، نگاه بچه‌های روستا، خاطرات مینا، حضور ایراندخت و گزارش‌های خشک و رسمی از بازداشت‌ها و قحطی جابه‌جا می‌کند. گروه گویندگان با تقسیم نقش‌ها میان شخصیت‌ها و بخش‌های گزارشی، فضای چندلایه‌ی متن را به‌صورت شنیداری برجسته کرده‌اند و تجربه‌ای شبیه شنیدن یک پرونده‌ی قطور، پر از صدا، اعتراف، نامه، رؤیا و کابوس می‌سازند.

درباره کتاب مرگ تلخ کاس آقا

کتاب مرگ تلخ کاس آقا از همان سطرهای آغازین با صحنه‌ای تکان‌دهنده شروع می‌شود: گفت‌وگوی مردی خسته که از رهگذری می‌خواهد کلت را روی شقیقه‌اش بگذارد و ماشه را بچکاند. این صحنه بعدتر در متن به‌عنوان بخشی از نوشته‌های آرش و نیز به‌عنوان تصویری ذهنی و کابوس‌وار بازمی‌گردد و نشان می‌دهد که کتاب چگونه مرز میان واقعیت، خیال، خواب و متنِ درون‌متن را مدام جابه‌جا کرده است. در دل روایت، تاریخ معاصر ایران با جزئیات و نام‌ها و تاریخ‌های دقیق حضور دارد: دستگیری ۲۵ نفر در ۲۷ آذر ۱۳۵۱، اعدام خسرو گلسرخی، فرار آرش نگهدار از مقابل ساختمان سازمان امنیت، و بعدتر گزارش‌های خشک و مستندگونه از قحطی، آمار مرگ‌ومیر و نقل‌قول از افسران انگلیسی. این داده‌های مستند در کنار صحنه‌های روستای شب‌ها، بازی بچه‌ها، کلاس درس، دعوای کدخدا و معلم، و گفت‌وگوهای خانوادگی، فضایی می‌سازد که در آن سیاست و زندگی روزمره از هم جدا نیستند. کتاب مرگ تلخ کاس آقا در ساختار خود به فصل‌های شماره‌دار کوتاه تقسیم شده است؛ از ۱ تا دست‌کم ۴۰ و چند بخش که هرکدام زاویه‌دید، زمان و لحن متفاوتی دارند. در برخی بخش‌ها، روایت اول‌شخص است و شنونده در ذهن آرش یا راوی دیگری می‌چرخد؛ در برخی دیگر، لحن گزارشی و سوم‌شخص خشک است و شبیه گزارش ساواک یا متن تاریخی خوانده می‌شود؛ جاهایی نامه‌نگاری است، مثل نامه‌ی آرش به بردیا و مینا؛ جاهایی گفت‌وگوی فشرده‌ی مینا و آرش در تاریکی، یا گفت‌وگوی ایراندخت با رسول و یاور؛ و جاهایی صحنه‌های روستا و کلاس درس با حضور بچه‌ها، کدخدا، حاج میثم و علی‌اکبر قهوه‌چی. در میانه‌ی این تکه‌ها، ماجرای قحطی ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۳، مصادره‌ی گندم و برنج، سیلوی روستای شب‌ها و شورش بچه‌ها برای تصرف سیلو و گروگان‌گرفتن بازرس ژاور، استخوان‌بندی اصلی روایت را می‌سازد. کتاب در عین روایت سرگذشت آرش، به سرنوشت غلامرضا سرباز وظیفه، گشنام نوجوان ۱۷ ساله، گلناز ۹ ساله، مینا، ایراندخت و دیگران هم می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه یک معلم تبعیدی و یک ده کوچک در حاشیه، به نقطه‌ی تلاقی قحطی، سرکوب و مقاومت تبدیل می‌شوند.

خلاصه داستان مرگ تلخ کاس آقا

در مرکز کتاب، آرش نگهدار قرار دارد؛ نویسنده و معلمی که پیش‌تر در مشهد و تهران فعالیت سیاسی و فرهنگی داشته، چندبار توسط ساواک بازداشت شده و سرانجام در شب ۲۷ آذر هنگام انتقال بازداشت‌شدگان، با کمک سرباز وظیفه‌ای به نام غلامرضا از مقابل ساختمان سازمان امنیت فرار می‌کند. این فرار برای غلامرضا به شش ماه شکنجه و سال‌ها زندان و در نهایت شهادت در جنگ منتهی می‌شود، درحالی‌که آرش بعدتر هرگز به سرنوشت او فکر نمی‌کند یا دست‌کم چیزی درمورد آن نمی‌گوید. پس از این فرار، آرش به روستای شب‌ها در حوالی ماسال و فومن می‌رسد تا به‌عنوان معلم کار کند؛ دهی که مدرسه‌ی مستقل ندارد، بچه‌ها برای درس‌خواندن به ده بغلی می‌روند و کدخدا در ابتدا با حضور معلمی که «سرباز نیست» و سابقه‌ی زندان دارد، کنار نمی‌آید. آرش در شب‌ها هم‌زمان چند نقش دارد: معلم بچه‌ها، نویسنده‌ای که شب‌ها تا سحر می‌نویسد، و مردی که میان عشق قدیمی‌اش مینا و رابطه‌ی تازه‌اش با ایراندخت معلق مانده است. او در کلاس درس از مسئولیت‌پذیری، قحطی، برابری و «سفیدی کوچک روی تخته‌ی سیاه دنیا» حرف می‌زند، بچه‌ها را به کمک‌کردن به خانواده‌ها و ایستادن مقابل قحطی تشویق می‌کند و در عین‌حال با کدخدا و سید ده بر سر پول مدرسه، نقش دولت، و ترس مردم درگیر می‌شود. در بیرون کلاس، با رسول، بی‌بی و ایراندخت زندگی می‌کند؛ ایراندخت آرام‌آرام عاشق او می‌شود، برایش پلیور می‌بافد و نوشته‌هایش را می‌خواند، درحالی‌که مینا در شهر هر دوشنبه ۴۰ دقیقه پیاده تا بانک می‌رود تا خبری از او بگیرد و در نهایت در مجلسی سیاه‌پوش خبر مرگ آرش را می‌شنود. قحطی سراسری، مصادره‌ی محصولات، صف‌های نان و گزارش‌های تاریخی در کتاب، زمینه‌ای می‌سازد که در آن روستای شب‌ها و سیلوی برنج به نقطه‌ی انفجار تبدیل می‌شود. بچه‌های ده، به‌ویژه گشنام، گلناز، علی، طهماسب و دیگران، زیر تأثیر حرف‌های آرش و تجربه‌ی گرسنگی خانواده‌هایشان، آرام‌آرام از بازی فوتبال و وسطی به بحث درباره‌ی قحطی و «غیرت» می‌رسند. آرش در قهوه‌خانه و جلسات شبانه با حاج میثم و دیگران درباره‌ی برنج‌های سیلو و فروش آن به دولت و انگلیسی‌ها بحث می‌کند، اما کدخدا که خود را نماینده‌ی دولت می‌داند، در نهایت با کمک آژان‌ها او را به جرم «اخلال در امنیت ملی» می‌برد. در بازداشتگاه، آرش زیر ضربه و بازجویی بازرس ژاور قرار می‌گیرد؛ همان بازرس ساواک که سال‌ها پیش در فرار اول او ناکام مانده بود. در روستا، بچه‌ها با دیدن دستگیری آرش و شنیدن خبر مرگش، تصمیمی افراطی می‌گیرند: سیلو را تصرف می‌کنند، جسد آرش را به آنجا می‌آورند، بازرس ژاور را گروگان می‌گیرند و سه خواسته اعلام می‌کنند: اعدام ژاور، دفن آرش در شب‌ها و توزیع مساوی برنج‌های سیلو میان روستاهای گرسنه. گشنام با برنو در دست، جلوی کدخدا و آژان‌ها می‌ایستد، گلناز با دست گچ‌گرفته‌اش در کنار جسد می‌نشیند، و بچه‌ها سه شبانه‌روز در سیلو می‌مانند. در این میان، وصیت‌نامه‌ی آرش و نامه‌هایش به بردیا و مینا، که پیش‌تر به گشنام سپرده شده، به دست ایراندخت و بعد مینا می‌رسد و لایه‌ی دیگری از روایت را می‌سازد: لایه‌ی اعتراف، پشیمانی، خستگی و تلاش برای بریدن از عشق قدیمی و ساختن زندگی تازه. کتاب در رفت‌وبرگشت میان این لحظه‌ها، صحنه‌های دیگری را هم می‌سازد: بازی بچه‌ها و شکل‌گرفتن لقب «کاس آقا» برای آرش، گفت‌وگوی تند او با سید درباره‌ی چپ‌بودن و نماز، نصیحت‌های رسول به ایراندخت درباره‌ی «فراری‌بودن» آرش، صحنه‌ی سقوط گلناز در دره و ناتوانی پسرها از نجات‌دادنش، و لحظه‌ای که آرش در برابر ژاور بر لبه‌ی دره می‌ایستد و میان بازگشت و سقوط مردد می‌شود. در پایان، مرگ آرش، شورش بچه‌ها، سرنوشت غلامرضا و قحطی، همه درهم می‌پیچند تا تصویری تلخ از بهایی که برای یک «سفیدی کوچک روی تخته‌ی سیاه» پرداخت می‌شود، شکل بگیرد.

چرا باید کتاب مرگ تلخ کاس آقا را بشنویم؟

شنیدن کتاب صوتی مرگ تلخ کاس آقا فرصتی است برای مواجهه با روایتی که تاریخ سیاسی، قحطی، سرکوب و مقاومت را نه از زاویه‌ی شخصیت‌های بزرگ، که از چشم یک معلم تبعیدی، چند کودک روستایی و چند زن خسته دنبال کرده است. آن کتاب نشان می‌دهد که تصمیم‌های بزرگ سیاسی چگونه در کلاس‌های کوچک، در قهوه‌خانه‌های ده، در صف نان و در سکوت اتاق‌های تاریک گرفته می‌شوند و چه‌طور ترس، گرسنگی و عشق در کنار هم عمل می‌کنند. این کتاب صوتی برای شنونده‌ای که به ساختارهای خطی عادت کرده، تجربه‌ای متفاوت است؛ روایت مدام میان زمان‌ها، راوی‌ها و لحن‌ها جابه‌جا می‌شود و شنونده را وادار می‌کند فعال بماند، تکه‌ها را کنار هم بگذارد و از دل تکرارها و پرش‌ها، تصویر کلی را بسازد. حضور بخش‌های گزارشی با تاریخ و آمار دقیق در کنار صحنه‌های احساسی و کابوس‌وار، امکان مقایسه‌ی «روایت رسمی» و «روایت زیسته» را فراهم کرده است. کتاب صوتی مرگ تلخ کاس آقا همچنین به‌خوبی نشان داده است که چگونه کودکان و نوجوانان در موقعیت‌های بحرانی، از بازی و شوخی به تصمیم‌های مرگ‌وزندگی می‌رسند؛ از لقب‌گذاشتن به معلم تا گروگان‌گرفتن بازرس ساواک. رابطه‌ی آرش با مینا و ایراندخت، و نیز سکوت‌های طولانی و گریه‌نکردن‌ها، لایه‌ی عاطفی و شخصی روایت را شکل داده است و شنونده را با این پرسش روبه‌رو می‌کند که «قهرمان» بودن در چنین جهانی چه بهایی دارد و چه‌قدر با خودخواهی، خستگی و فرار گره خورده است. از منظر شنیداری، چندصدایی‌بودن متن و حضور نامه، بازجویی، مونولوگ‌های درونی، گفت‌وگوهای روستایی و گزارش‌های تاریخی، امکان اجرای متنوع برای گروه گویندگان فراهم کرده است. شنیدن این صداهای متفاوت، تجربه‌ی نزدیک‌تری به فضای شلوغ، پر از زمزمه و سکوت آزاردهنده‌ی کتاب می‌دهد و کمک می‌کند شنونده نه‌تنها داستان، که حال‌وهوا و فشار روانی شخصیت‌ها را حس کند.

شنیدن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

شنیدن کتاب صوتی مرگ تلخ کاس آقا به کسانی پیشنهاد می‌شود که به روایت‌های ادبی درباره‌ی تاریخ معاصر ایران، قحطی، ساواک و زندگی در روستا علاقه‌مند هستند. به دانشجویان و علاقه‌مندان علوم اجتماعی، تاریخ، مطالعات روستایی و مطالعات حافظه جمعی پیشنهاد می‌شود که آن کتاب را به‌عنوان نمونه‌ای از پیوند روایت شخصی و متن شبه‌مستند بشنوند. به کسانی پیشنهاد می‌شود که دنبال داستان‌هایی با ساختار غیرخطی، چندراوی و فضای تیره و پرتنش هستند و حوصله‌ی دنبال‌کردن تکه‌های پراکنده و کنار هم گذاشتن آن‌ها را دارند. همچنین به شنوندگانی پیشنهاد می‌شود که دغدغه‌ی رابطه‌ی معلم و شاگرد، نقش کودکان در موقعیت‌های بحرانی، و پرسش از معنای تعهد، خیانت، ترس و شجاعت در زندگی روزمره را دارند.

نظرات کاربران درباره کتاب صوتی مرگ تلخ کاس آقا