کتاب صوتی نرگس نوشته‌ی رحیم مخدومی روایتی است از زندگی یک خانواده‌ی ساده در سال‌های پرآشوب مبارزات مردمی علیه حکومت پهلوی که نشر سماوا آن را با گویندگی محمدرضا قلمبر منتشر کرده است. این کتاب صوتی از زاویه‌دید پسربچه‌ای به نام اسماعیل روایت شده که در یک محله‌ی فقیرنشین، میان کار سخت نان‌خشک‌جمع‌کردن، شیطنت‌های کودکانه، نگرانی برای مادر بیمار، دلتنگی برای دایی مبارز و عشق عمیق به خواهرش نرگس، با واقعیت خشن سیاست و سرکوب روبه‌رو می‌شود. فضای داستان در کوچه‌ها، مدرسه‌ی راهنمایی پسرانه، دبیرستان دخترانه‌ی فرح پهلوی، پاسگاه، خانه‌ی کوچک خانواده و خیابان‌هایی می‌گذرد که هر روز بیشتر زیر سایه‌ی حکومت نظامی و حضور سربازها قرار می‌گیرند. در این میان، نرگس که شاگرد اول و باحجاب است، به‌خاطر چادرش از مدرسه اخراج می‌شود و همین ماجرا به نقطه‌ی عطفی در زندگی اسماعیل تبدیل می‌شود؛ پسربچه‌ای که تا دیروز فقط به دوچرخه و بازی فکر می‌کرد حالا باید برای درس‌خواندن خواهرش، برای دایی صمدِ مبارز و برای حفظ آبروی خانواده تصمیم‌های بزرگ بگیرد. نثر کتاب صوتی نرگس سرشار از گفت‌وگوهای زنده‌ی خانوادگی، توصیف‌های دقیق از فضای مدرسه و کوچه و بازتاب ترس‌ها و رؤیاهای یک نوجوان است که شنونده را قدم‌به‌قدم با خود به دل آن روزها می‌برد.

درباره کتاب نرگس

کتاب نرگس با روایت رحیم مخدومی از همان سطرهای اول شنونده را وارد دنیای اسماعیل می‌کند؛ پسربچه‌ای که با زبان و ذهنیت خودش از همه‌چیز می‌گوید: از قلکش که با زحمت سه‌ماهه‌ی نان‌خشک‌جمع‌کردن پر کرده، از آرزوی دوچرخه، از دعوا با نرگس و سیلی‌ای که به او زده، از پدری که با گاری نان خشک می‌آورد و از مادری که هم پادرد دارد هم دل‌دردِ غیبت برادرش صمد. کتاب صوتی نرگس در بستری شکل گرفته که در آن حکومت نظامی، گشتن خانه‌ها، شعارنویسی روی دیوار باغ افروز خان، خبرهای رادیو درباره‌ی ۱۷ شهریور، زلزله‌ی طبس و محاصره‌ی منزل آیت‌الله خمینی در نجف، همه در زندگی روزمره‌ی این خانواده تنیده شده است. ساختار کتاب در چندین بخش پیوسته پیش می‌رود که هرکدام مثل یک فصل مستقل، ماجرایی تازه را دنبال می‌کند: از ماجرای قلک و خرید عینک برای نرگس، تا اولین روز مدرسه و آشنایی با معلم علوم به نام اولیایی (جوگندمی)، اخراج نرگس از دبیرستان فرح پهلوی به‌خاطر چادر، دستگیری دایی صمد، یورش مأمورها به خانه، و درنهایت کشیده‌شدن پای اسماعیل و دوستش مصطفی به دل تظاهرات و درگیری خیابانی. کتاب نرگس در ادامه‌ی روایت، فضای مدرسه‌ی پسرانه را با جزئیات نشان می‌دهد: صف صبحگاهی، سرود شاهنشاهی، گروه پیشاهنگ، ناظم خشن با شیلنگ، معلم انگلیسی بزک‌کرده به نام فرحزاد، مبصر تازه‌به‌دوران‌رسیده‌ای مثل کریم کرامتی و بچه‌هایی مثل غضنفر، مصطفی و یعقوبی که هرکدام نماینده‌ی یک تیپ اجتماعی‌اند. در کنار این فضا، دبیرستان دخترانه‌ی فرح پهلوی و ماجرای اجبار به بی‌حجابی، تضاد شدیدی با ایمان و حجب نرگس می‌سازد. شنونده در طول کتاب صوتی نرگس شاهد است که چگونه یک تصمیم اداری ظاهراً ساده، یعنی ممنوعیت چادر در مدرسه، زندگی یک دختر و برادرش را زیرورو می‌کند و آن‌ها را به فکر راه‌حل‌هایی مثل امتحان متفرقه و معلم خصوصی می‌اندازد. حضور دایی صمد به‌عنوان روحانی مبارز، ساک مرموز او، رفت‌وآمدهای پنهانی، دستگیری خشن و کشانده‌شدنش در حیاط خانه، و نگاه‌های پر از خشم و ترس خانواده، لایه‌ی سیاسی و عاطفی پررنگی به کتاب می‌دهد. در مجموع، این کتاب صوتی با ترکیب صحنه‌های خانوادگی، مدرسه‌ای و خیابانی، تصویری نزدیک از تجربه‌ی نوجوانان در روزهای اوج اعتراضات مردمی ارائه کرده است.

خلاصه داستان نرگس

محور اصلی کتاب، رابطه‌ی اسماعیل و نرگس است. اسماعیل در آغاز، پسربچه‌ای است که بیشتر از هرچیز به قلکش، دوچرخه‌ی دست‌دوم، بازی در زمین پشت باغ افروز خان و اذیت‌کردن خواهرش فکر می‌کند. او سه ماه تابستان را همراه پدر نان خشک جمع کرده و حالا می‌خواهد همه‌ی پول را یک‌جا خرج کند؛ اما مادر و نرگس مخالف‌اند. شنونده کم‌کم می‌فهمد که پشت این لج‌بازی، علاقه‌ی عمیق اسماعیل به نرگس پنهان است؛ او در نهایت قلک را می‌شکند تا برای نرگس عینک بخرد، چون می‌داند خواهرش با چشم‌های ضعیف و بدون عینک نمی‌تواند درس بخواند و دکترشدنِ رؤیایی‌اش را دنبال کند. با شروع سال تحصیلی، دو خط اصلی در کتاب شکل می‌گیرد: خط مدرسه‌ی اسماعیل و خط مدرسه‌ی نرگس. در مدرسه‌ی پسرانه، اسماعیل با ناظم خشن، تنبیه با شیلنگ، مدیر متملق، گروه پیشاهنگ، معلم انگلیسی سبک‌سر و مهم‌تر از همه معلم علوم، اولیایی، روبه‌رو است که در قالب «داستان‌های واقعی» از رابطه‌ی ناعادلانه‌ی ایران و آمریکا حرف می‌زند و ذهن بچه‌ها را نسبت به سلطه‌ی بیگانه حساس می‌کند. در مدرسه‌ی دخترانه، نرگس شاگرد اول و محجبه است و همین حجاب، بهانه‌ای می‌شود برای اخراج او؛ مدیر مدرسه اعلام می‌کند که با چادر و روسری نمی‌توان درس خواند و باید «سرلخت» به کلاس آمد. این تصمیم، نرگس را در هم می‌شکند و اسماعیل را وارد مرحله‌ی تازه‌ای از مسئولیت می‌کند. اسماعیل ابتدا خیال می‌کند با امتحان متفرقه می‌توان مشکل را حل کرد، بعد به فکر معلم خصوصی می‌افتد و حتی با دوستش مصطفی سر کار می‌رود تا پول دربیاورد. در همین رفت‌وآمدها، با شعارنویسی روی دیوار، حرف‌زدن از آیت‌الله خمینی، خبرهای رادیو درباره‌ی ۱۷ شهریور و زلزله‌ی طبس و ماجرای سینما رکس آبادان روبه‌رو می‌شود. دایی صمد، روحانی مبارزی که گاهی لباسش را در ساک پنهان می‌کند و به قم و تهران رفت‌وآمد دارد، به خانه‌ی آن‌ها پناه می‌آورد؛ اما مأموران ساواک با یورش خشن به خانه، رادیو را می‌شکنند، دایی را جلوی چشم خانواده کتک می‌زنند و می‌برند. این صحنه‌ها در ذهن اسماعیل با کابوس‌های شبانه و احساس عجز گره می‌خورد. در ادامه، اسماعیل و مصطفی برای پیدا کردن کار و شرکت در تظاهرات، به قلب شهر می‌روند؛ خیابان‌ها پر از ماشین نظامی، کامیون‌های سرباز و شعار «توپ، تانک، مسلسل دیگر اثر ندارد» است. خبر محاصره‌ی منزل آیت‌الله خمینی در نجف و چهلم فاجعه‌ی سینما رکس، زمینه‌ی تظاهرات تازه‌ای می‌شود که اسماعیل ناخواسته در آن گیر می‌افتد. در تمام این فرازونشیب‌ها، دغدغه‌ی اصلی او همچنان نرگس است: اینکه چطور دوباره راه درس‌خواندن را برای او باز کند، چطور جلوی تحقیر فرشته و کریم را بگیرد و چطور در غیاب دایی و در کنار پدر خسته و مادر بیمار، «مرد شدن» را یاد بگیرد.

چرا باید کتاب نرگس را بشنویم؟

کتاب صوتی نرگس چند ویژگی برجسته دارد که شنیدن آن را قابل‌توجه می‌کند. نخست، زاویه‌دید کودکانه و صادقانه‌ی اسماعیل است که وقایع سیاسی و اجتماعی را از دل زندگی روزمره روایت کرده است؛ شنونده نه از زبان یک تحلیل‌گر، بلکه از نگاه پسربچه‌ای می‌شنود که هم‌زمان از کتک ناظم، قیمت عینک، بوی سیرابی، ترس از ساواک و دلتنگی برای دایی حرف می‌زند. این ترکیب، فضای تاریخی را ملموس و قابل لمس می‌کند. دوم، کتاب صوتی نرگس تصویری روشن از تأثیر سیاست بر جزئی‌ترین لایه‌های زندگی خانوادگی ارائه کرده است: اخراج نرگس به‌خاطر حجاب، یورش شبانه‌ی مأمورها به خانه، شکستن رادیو، ناپدیدشدن دایی، و حتی تغییر رفتار پدر و مادر، همه نشان می‌دهد که چگونه تصمیم‌های کلان، سرنوشت یک خانواده‌ی معمولی را تغییر می‌دهد. در کنار این، فضای مدرسه با معلمانی مثل اولیایی و فرحزاد، ناظم خشن و مبصر متملق، برای شنونده‌ی امروز هم آشنا و هم قابل مقایسه است. سوم، این کتاب صوتی به‌خوبی رشد شخصیتی اسماعیل را نشان داده است؛ از پسربچه‌ای که فقط به دوچرخه و بازی فکر می‌کند تا نوجوانی که برای درس‌خواندن خواهرش کار می‌کند، در برابر تحقیرها می‌ایستد و با ترس و شجاعت هم‌زمان دست‌وپنجه نرم می‌کند. این مسیر رشد، شنونده را با پرسش‌هایی درباره‌ی مسئولیت، غیرت خانوادگی، ایمان، عدالت‌خواهی و معنای «مرد شدن» روبه‌رو می‌کند. چهارم، حضور پررنگ نرگس به‌عنوان دختری باهوش، مسئول و مقاوم، و تضاد او با شخصیت‌هایی مثل فرشته و کریم، امکان تأمل درباره‌ی مسئله‌ی حجاب، تحصیل دختران و فشارهای اجتماعی را فراهم کرده است؛ بدون اینکه کتاب به شعار مستقیم تبدیل شود. در نهایت، ترکیب صحنه‌های پرتنش سیاسی با لحظه‌های صمیمی خانوادگی، شنیدن این کتاب صوتی را برای کسانی که به روایت‌های نزدیک از آن دوره علاقه‌مندند، جذاب کرده است.

شنیدن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

شنیدن این کتاب صوتی به کسانی پیشنهاد می‌شود که به داستان‌هایی با محوریت نوجوانان در بستر تحولات سیاسی و اجتماعی علاقه‌مندند. به دانش‌آموزان و دانشجویانی که می‌خواهند حال‌وهوای زندگی یک خانواده‌ی معمولی در دوران مبارزات مردمی علیه حکومت پهلوی را از زاویه‌دید یک نوجوان تجربه کنند. به کسانی که دغدغه‌ی آموزش و تحصیل دختران، مسئله‌ی حجاب در مدرسه و فشارهای اداری بر خانواده‌ها برایشان مهم است. همچنین به علاقه‌مندان روایت‌های شهری از محله‌های فقیرنشین، فضای مدرسه، رابطه‌ی خواهر و برادر و تجربه‌ی «مرد شدن» در سنین پایین، این کتاب صوتی پیشنهاد می‌شود.

نظرات کاربران درباره کتاب صوتی نرگس