شراب یکی از پرتکرارترین و چندلایهترین موتیفها در رباعیات خیام است؛ موتیفی که در نگاه نخست نماد لذتگرایی به نظر میرسد، اما تحلیل پژوهشهای معتبر نشان میدهد که شراب نزد خیام واجد لایههای فلسفی، عرفانی، وجودی و انتقادی است. این مقاله با تکیه بر نسخۀ معتبر رباعیات (فروغی - غنی، ۱۳۲۰) و پژوهشهای خیّامپژوهی، کارکردهای نمادین شراب را در چهار محور بررسی میکند: دمغنیمتی، اعتراض به جبر و ریا، مرگآگاهی و حکمت فلسفی، و شوریدگی عرفانی. تحلیل رباعیات نشان میدهد که شراب نزد خیام نه نوشیدنی مادی، بلکه جوهرهای نمادین برای فهم نگاه او به هستی و مرگ است.
واژگان کلیدی: خیام، رباعیات، شراب، لذتگرایی، مرگآگاهی، عرفان.
۱- مقدمه
۱-۱- بیان مسئله
رباعیات خیام سرشار از پرسشهای هستیشناختی، تردید فلسفی و نقد اجتماعی است. در میان این عناصر، شراب مهمترین موتیف بحثبرانگیز آثار اوست. از آنجا که میان خوانشِ مادی و نمادینِ شراب اختلافنظر وجود دارد، ضرورت پژوهشی تازه بر پایه تحلیل مستقیم رباعیات و ارجاع به پژوهشهای معتبر احساس میشود.
۲-۱- اهداف تحقیق
۱. تحلیل لایههای معنایی شراب در رباعیات خیام
۲. توضیح رابطۀ شراب با نگاه خیام به مرگ، زمان و ناپایداری
۳. ارائۀ تفسیری تحلیلی از رباعیات برگزیده بر اساس نسخه معتبر
۴. تعیین کارکردهای نمادشناسانه و فلسفیِ شراب در جهانبینی خیام
۳-۱-پرسشهای تحقیق
۲. شراب در رباعیات خیام چه کارکردهایی دارد؟
۲. شراب نزد او مادی است یا نمادین؟
۳. شراب چگونه با لذتگرایی، مرگآگاهی و اعتراض به جبر پیوند مییابد؟
۴-۱- پیشینه تحقیق
پژوهشگران مهمی چون صادق هدایت (ترانههای خیام)، سعید نفیسی، بدیعالزمان فروزانفر، زرینکوب و محققان معاصر (بهویژه یحیی مهدوی و محمود کویر) درباره …
