صاحبنظران معتقدند که ورود حروفریزی و تولید حروف سربی از عمدهترین تحولات صنعت چاپ در ایران است. در طول تاریخ دویستسالۀ چاپ در ایران، سه کارخانۀ حروفریزی آزادی (۱۳۱۹)، زر (۱۳۳۴) و ایران (۱۳۴۶) طی پنج دهه و تا قبل از فراگیر شدن سیستمهای دیجیتال، به تولید حروف سربی مورد نیاز چاپخانهها پرداختهاند و از این رهگذر بر سلیقه و ذائقۀ خوانش ایرانیان اثر گذاشتهاند.
تا پیش از شروع فعالیت حروفریزیها، در دوران قبل و بعد از مشروطه و حتی تا پایان حکومت پهلوی اول، حروف سربیِ آماده جزو اقلام وارداتی بود. پس از مشروطه و با گسترش مطبوعات و ارتقای فرهنگی جامعه، نیاز به تولید حروف سربی دوچندان شد. ازاینرو، چاپخانۀ مجلس شورای ملّی تلاشهایی برای تولید حروف سربی انجام داد. در دهۀ ۱۳۲۰ خورشیدی کارخانۀ حروف آزادی، بهعنوان اولین تولیدکنندۀ حروف سربی، فعالیت خود را آغاز کرد. این کارخانه بهوسیلۀ قالبهای حروفی که از خارج (و عمدتاً از حروفریزیهای آلمانی) تهیه میکرد، به ریختهگری و تولید حروف سربی میپرداخت. بعد از حدود یک دهه، همکاران جوان کارخانۀ آزادی با طراحی و تولید قالب یا ماتریس حروف، حروفریزی زر را راهاندازی کردند.
در دهۀ ۱۳۴۰ خورشیدی حروفریزی زر از پرافتخارترین صنایع چاپ در ایران به شمار میرفت. مدیران زر تلاش میکردند تا با سرعت و کیفیت هرچه بیشتر حروف فارسی چاپخانهها را تأمین کنند و از این رهگذر به تنوع و زیبایی حروف نیز بپردازند. همچنین آنها توانستند نیاز به طراحی فونت را در جامعۀ چاپ مطرح کنند و زمینۀ فعالیت یکی از بزرگترین طراحان فونت فارسی، حسین عبداللهزاده حقیقی را فراهم سازند. حروفریزی زر توانست در سه دهه حروف پرمصرف و ماندگاری چون ۱۲ سیاه، کیهان ۸۴ و سری زر سیاه و نازک را به بازار عرضه کند.
حروفریزی ایران نیز از سال ۱۳۴۶ به روش دیگری به تولید و فروش حروف سربی پرداخت. اما از نیمۀ دهۀ هفتاد خورشیدی با فراگیر شدن سیستمهای دیجیتال، همۀ فعالیتهای حروفریزی در ایران یکییکی به کار خود پایان دادند. این مقاله به روایت ماجراهای پنج دهه فعالیت حروفریزی در ایران میپردازد.
