کتاب تالش (یک تکنگاری از تالش پیش از برآمدن رضاشاه). به کوشش گوئل کهن. تهران: نشر نامک، ۱۴۰۳. ۱۲۷ ص. ۱۵۰۰۰۰۰ ریال.
منطقۀ تالشنشین در غرب گیلان در سالهای پایانی دورۀ قاجار تحت چیرگی مناسبات نظام خشن اربابورعیتی قرار داشت. مردم عادی همچون بردههایی زندگی تیرهوتاری را سپری میکردند. این تیرگی روزگار تنها مختص جامعۀ تالش ایران نبود بلکه در بیشتر نقاط ایران بهخصوص نواحی حاشیهای ایران همین روابط خشن اربابورعیتی حکمفرما بود.
کتاب تالش یک رسالۀ کوچک اما روایتی بیپرده و بدون پنهانکاری از درون جامعۀ تالش است؛ روایتی دردناک از سرگذشت مردم عادی آن دیار. نویسندۀ رساله توانسته با ثبت دقیق این روابط، تصویر صریح و شفافی از نوع مناسبات درونی بخشی از جامعۀ ایرانی در پایان جنگ جهانی اول ارائه دهد.
این رساله در ۱۳۳۵ ق / ۱۲۹۶ خ در ایام مقارن با دولت اول وثوقالدوله نگاشته شده است، دولتی که قصد داشت با توجه به رفع خطر روسیۀ تزاری از سر ایران و برآمدن بارقهای از امید برای اصلاحات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی وارد کار شود. امیدواری نویسنده به دولت وثوقالدوله برای پیشبرد امور از مضمون و محتوای رساله قابل مشاهده است.
دکتر گوئل کهن، پژوهشگر صاحبنام ایرانی که بیشتر به دلیل پژوهشهایش در عرصۀ تاریخ مطبوعات ایران شهرت دارد، این رساله را بر اساس نسخهای از آن که در اسناد وزارت امور خارجه بریتانیا محفوظ است، شناسایی و آمادۀ انتشار کردهاند. نویسندۀ این رساله، میرزا اسدالله خان مؤیدحضور [۱] ظاهراً نسخهای از این گزارش را در اختیار ماژور ادموندز از افسران سیاسی بریتانیا قرار داده است که در آن دوره بیشتر در امتداد همدان- قزوین- انزلی …
