کتاب انصاف از منظر فقه و حقوق اسلامی

کتاب انصاف از منظر فقه و حقوق اسلامی نوشته عیسی حقی، رابطه‌ی انصاف، عدالت و قانون را بررسی می‌کند. مسئله‌ی اصلی این کتاب، موقعیتی است که اجرای یک قاعده‌ی کلی، شرایط خاص اشخاص را نادیده می‌گیرد و نتیجه‌ای نامطلوب به بار می‌آورد. نویسنده انصاف را مکمل عدالت می‌داند و جایگاه این مفهوم را در اخلاق، استنباط فقهی و تفسیر حقوقی دنبال کرده است. انتشارات اولین‌ها این کتاب را منتشر کرده است. بحث درباره‌ی حدود اختیار دادرس نیز بخشی از موضوع کتاب است؛ زیرا استناد به انصاف نباید به تصمیم‌گیری خودسرانه تبدیل شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب انصاف از منظر فقه و حقوق اسلامی

کتاب انصاف از منظر فقه و حقوق اسلامی، اثر عیسی حقی، انصاف را هم به‌عنوان فضیلتی اخلاقی و هم به‌عنوان اصلی مؤثر در حقوق بررسی کرده است. نویسنده بحث را از تفاوت میان کلی‌بودن قانون و خاص‌بودن موقعیت‌های انسانی آغاز می‌کند. قانون برای موارد مشابه، حکمی مشترک دارد؛ اما اشخاص همیشه در شرایط یکسان قرار ندارند. مسئله‌ی محوری، چگونگی توجه به این تفاوت‌ها بدون کنارگذاشتن نظم حقوقی است. نویسنده برای روشن‌کردن موضوع، میان معانی گوناگون انصاف تمایز می‌گذارد؛ از تنصیف و تقسیم برابر تا داوری مبتنی بر وجدان و ملاحظه‌ی وضعیت اشخاص. مقایسه‌ی انصاف با حق، مصلحت، احسان و استحسان نیز نشان می‌دهد که نزدیکی این اصطلاحات، لزوماً به معنای یکسان‌بودن کارکردشان نیست. مباحث از تعریف قاعده‌ی فقهی و حقوقی آغاز می‌شوند و سپس به مبانی استناد به انصاف می‌رسند. اخلاق، مصلحت، اراده‌ی قانونگذار، روح قانون، عقل و عرف، شش مبنایی هستند که نویسنده برای توضیح این اصل معرفی کرده است.
کتاب انصاف از منظر فقه و حقوق اسلامی پنج فصل دارد: «کلیات و مفاهیم»، «انصاف از دیدگاه آیات و روایات»، «رابطه انصاف و عدالت»، «آثار، فواید و مصادیق انصاف» و «انصاف در اندیشه بزرگان». این فصل‌بندی، بحث را از شناخت اصطلاحات به بررسی پشتوانه‌های دینی، نسبت‌های مفهومی و مصادیق حقوقی هدایت می‌کند. موضوعاتی مانند رعایت عدالت حتی در برابر دشمنان، انصاف در قضاوت و مسئولیت حاکمان در فصل مربوط به آیات و روایات مطرح شده‌اند. فصل آثار و مصادیق نیز موضوعاتی چون دادرسی منصفانه، بی‌طرفی و استقلال قاضی، حسن نیت، جبران خسارت معنوی و داراشدن غیرعادلانه را در بر می‌گیرد. فصل پایانی دیدگاه‌های اندیشمندانی مانند افلاطون، ارسطو، کانت، هیوم، هابز، جان رالز و برخی متفکران مسلمان را کنار بحث‌های پیشین قرار می‌دهد. نویسنده در توضیحات خود از تعریف اصطلاحات، مقایسه‌ی مفاهیم، نقل دیدگاه‌های حقوقی و نمونه‌های فقهی استفاده کرده است. حاصل این مسیر، آشنایی با پرسشی مشترک در اخلاق و حقوق است: حکم قانونی چگونه می‌تواند به احقاق حق در یک موقعیت مشخص نزدیک‌تر شود؟

خلاصه کتاب انصاف از منظر فقه و حقوق اسلامی

کتاب انصاف از منظر فقه و حقوق اسلامی بر این ایده استوار است که عدالت در اجرای قواعد کلی خلاصه نمی‌شود. نویسنده انصاف را ابزاری برای توجه به اوضاع خاص و جلوگیری از نتایج نامطلوب اجرای قانون معرفی می‌کند. نمونه‌ی تقسیم زیان میان صاحبان مال امانی، یکی از کاربردهای انصاف در معنای تنصیف است؛ اما دامنه‌ی این مفهوم به نصف‌کردن محدود نمی‌ماند. بحث تفسیر قانون نیز نشان می‌دهد که هدف حکم و شرایط اجرای حکم اهمیت دارند. نویسنده در کنار دفاع از نقش وجدان و عقل، ضرورت تعیین حدود اعمال انصاف را مطرح کرده است. حرف اصلی این کتاب، همراه‌کردن توجه به حقوق اشخاص با حفظ اعتبار قواعد است؛ نه تبدیل احساس شخصی دادرس به جایگزین قانون.

چرا باید کتاب انصاف از منظر فقه و حقوق اسلامی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب انصاف از منظر فقه و حقوق اسلامی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تمایز انصاف با مصلحت، احسان و استحسان را توضیح می‌دهد.
• زمینه‌ی بررسی تعارض میان حکم کلی و شرایط خاص اشخاص را فراهم می‌کند.
• مبانی اخلاقی، عقلی و دینی انصاف را کنار هم مطرح می‌کند.
• مسئله‌ی حدود اختیار دادرس در تفسیر منصفانه‌ی قانون را پیش می‌کشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب انصاف از منظر فقه و حقوق اسلامی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان فقه و حقوق علاقه‌مند به مبانی عدالت.
• پژوهشگران اخلاق که پیوند ارزش‌های اخلاقی و قواعد حقوقی را بررسی می‌کنند.
• خوانندگان علاقه‌مند به فلسفه‌ی حقوق و مسئله‌ی تفسیر قانون.