کتاب تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام

کتاب تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام نوشته احمد تفضلی، ادبیات ایران کهن را از سرودهای دینی و داستان‌های شفاهی تا کتیبه‌ها و نوشته‌های پهلوی بررسی می‌کند. یکی از موضوعات مهم این پژوهش، شناخت آثاری است که اصل آن‌ها از میان رفته اما نشانه‌هایشان در ترجمه‌ها، گزارش‌های تاریخی و روایت‌های بعدی باقی مانده است. پس از قتل تفضلی، ژاله آموزگار کار آماده‌سازی نهایی این پژوهش را به عهده گرفت و انتشارات سخن آن را منتشر کرد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام

کتاب تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام حاصل پژوهش احمد تفضلی درباره‌ی آثار بازمانده از زبان‌های ایرانی باستان و میانه است. نویسنده تاریخ ادبیات را به شعر و داستان محدود نمی‌کند؛ کتیبه‌های حکومتی، نوشته‌های حقوقی، اندرزنامه‌ها، رساله‌های دینی و کتاب‌های علمی نیز در محدوده‌ی بررسی او قرار دارند.

متن شامل نه بخش موضوعی است: ادبیات مادی، ادبیات فارسی باستان، ادبیات اوستایی، ادبیات دوره‌ی اشکانی، کتیبه‌های دوران ساسانی، ادبیات پهلوی، ادبیات مانوی، زبور پهلوی و ادبیات زبان‌های ایرانی میانه‌ی شرقی. احمد تفضلی هنگام معرفی آثار، محتوا، ویژگی‌های نگارش و زمینه‌ی پیدایش آن‌ها را بررسی کرده است. این شیوه امکان می‌دهد تفاوت میان یک نوشته‌ی سیاسی، سرود آیینی و متن تعلیمی آشکار شود. نمونه‌های نقل‌شده نیز بحث درباره‌ی ویژگی‌های ادبی را به خود متن‌ها پیوند می‌دهند.

کتاب تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام در بخش پهلوی، دامنه‌ی متنوعی از نوشته‌ها را در کنار هم قرار داده است؛ از تفسیرهای اوستا و متون فلسفی و کلامی تا چیستان، مناظره، حماسه و آیین کشورداری. آثاری مانند درخت آسوری، کارنامه‌ی اردشیر بابکان و مادیان هزار دادستان در این گستره جای می‌گیرند. بررسی نسخه‌های خطی نیز نشان می‌دهد شناخت ادبیات کهن فقط وابسته به محتوای آثار نیست و وضعیت نسخه‌های باقی‌مانده اهمیت دارد.

بخش‌های دیگر، آثار مانوی و نوشته‌های سغدی، سکایی، خوارزمی و بلخی را معرفی می‌کنند. نویسنده برای بررسی آثار ازدست‌رفته نیز به نوشته‌های مورخان یونانی و رومی، ترجمه‌ها و منابع فارسی و عربی رجوع کرده است. در نتیجه، خواننده با مجموعه‌ای از شواهد متفاوت روبه‌رو می‌شود که هر یک بخشی از گذشته‌ی ادبی ایران را نشان می‌دهند.

خلاصه کتاب تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام

کتاب تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام شناخت میراث ادبی ایران را از تفکیک زبان‌های باستان، میانه و نو آغاز می‌کند. نویسنده سپس توضیح می‌دهد که بسیاری از آثار دینی و ادبی، پیش از ثبت مکتوب، سینه‌به‌سینه انتقال یافته‌اند. بررسی ادبیات مادی به گزارش‌های مورخان متکی است؛ بخش فارسی باستان، کتیبه‌ها را از نظر محتوا و شیوه‌ی نگارش می‌سنجد. بحث اوستا نیز تفاوت متون گاهانی و متأخر، سرودها، اسطوره‌ها و دشواری تفسیر آن‌ها را در بر می‌گیرد.

بخش‌های بعدی، نوشته‌های دوره‌ی میانه را در حوزه‌های دینی، اخلاقی، حقوقی و ادبی معرفی می‌کنند. ایده‌ی محوری این کتاب، پیگیری آثار مکتوب در کنار نشانه‌های باقی‌مانده از روایت‌های شفاهی و نوشته‌های گمشده است.

چرا باید کتاب تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تفاوت زبان‌ها و گونه‌های ادبی ایران کهن را روشن می‌کند.
• نمونه‌های متنی، زمینه‌ی شناخت ویژگی‌های سرودها و کتیبه‌ها را فراهم می‌کنند.
• بررسی ترجمه‌ها و گزارش‌های تاریخی، شیوه‌ی پیگیری آثار گمشده را نشان می‌دهد.
• معرفی نسخه‌های خطی و منابع، مسیر مطالعه‌ی بیشتر را مشخص می‌کند.

خواندن کتاب تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان ادبیات و زبان‌های باستانی که به شناخت منابع نیاز دارند.
• علاقه‌مندان به اسطوره‌ها، سرودهای اوستایی و نوشته‌های پهلوی.
• خوانندگانی که پیوند سنت شفاهی و میراث مکتوب ایران را دنبال می‌کنند.

درباره احمد تفضلی

احمد تفضلی (۱۳۷۵-۱۳۱۶)، زبان‌شناس، ایران‌شناس، متخصص نامدار زبان‌های باستانی و میانه‌ی ایرانی و استاد دانشگاه تهران بود. او پس از اتمام تحصیلات در رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی و زبان‌های باستانی در دانشگاه تهران، رهسپار بریتانیا شد و در مدرسه‌ی مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن (SOAS) زیر نظر استادانی چون مری بویس ادامه‌ی تحصیل داد. تفضلی پس از بازگشت به کشور، سال‌ها در جایگاه استاد زبان‌های باستانی در دانشکده‌ی ادبیات دانشگاه تهران، حضور داشت و عضو پیوسته و معاون فرهنگستان زبان و ادب فارسی بود.

کارنامه‌ی علمی تفضلی با پژوهش‌های بنیادین در حوزه‌ی واژه‌شناسی، ریشه‌شناسی، متون مانوی و زرتشتی و به‌ویژه رمزگشایی و ترجمه‌ی متون دشوار پارسی میانه رقم خورده است. برگردان‌های او از آثاری همچون «مینوی خرد»، «نمونه‌های نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانه‌ای ایران» و «زبان پهلوی ادبیات و دستور آن» ، از مراجع دست‌اول مطالعات زبان‌های باستانی به شمار می‌روند؛ جایگاهی که با نگارش کتاب مرجع «تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام» به اوج اعتبار رسید.

احمد تفضلی در ۲۴ دی ۱۳۷۵ به قتل رسید.