کتاب تاریخ آشور

کتاب تاریخ آشور (برآمدن و فروپاشی نخستین امپراتوری جهان) نوشته اکارت فرم، سرگذشت شهری تجاری بر کرانه‌ی دجله را دنبال می‌کند که به مرکز فرمانروایی بر سرزمین‌های گسترده تبدیل شد. نویسنده در کنار لشکرکشی‌ها و رقابت‌های سیاسی، تجارت، باورهای دینی، زندگی مردم و شیوه‌های اداره‌ی قلمرو را بررسی کرده است. منوچهر پزشک مترجم این کتاب است و گروه انتشاراتی ققنوس این کتاب را منتشر کرده است. یکی از سؤال‌های محوری این پژوهش، فاصله‌ی میان تصویر شکست‌ناپذیر شاهان آشوری و آسیب‌پذیری دستگاه قدرت آن‌هاست. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ آشور

کتاب تاریخ آشور نوشته اکارت فرم، تاریخ سیاسی و اجتماعی آشوریان را در پیوند با اقتصاد، جغرافیا و دین معرفی می‌کند. فرم، پژوهشگر آشورشناسی، آشور را تمدنی با ویژگی‌های ثابت و تغییرناپذیر نمی‌بیند. دولت‌شهری که از تجارت قلع و پارچه ثروت می‌اندوخت، نهادهای شهری اثرگذاری داشت و فرمانروایش خود را کارگزار خدا می‌نامید، به‌تدریج به حکومتی توسعه‌طلب تبدیل شد. نویسنده این دگرگونی را در سه دوره‌ی آشور قدیم، میانه و نو دنبال کرده است. مسئله‌ی اصلی فقط بزرگ‌شدن قلمرو نیست؛ نسبت میان ثروت، جنگ، مشروعیت دینی و سازمان حکومت نیز اهمیت دارد. بخش اول با عنوان راهی طولانی تا مجد و افتخار آغاز می‌شود و فصل شهری کوچک بر کرانه‌ی دجله، ریشه‌های جغرافیایی و تاریخی این مسیر را شرح می‌دهد. مقدمه‌ی مترجم، فهرست مهم‌ترین فرمانروایان، توضیح ترجمه‌ی متون آشوری و نقشه‌های شهرها و سرزمین‌ها نیز زمینه‌ی آشنایی با نام‌ها و مکان‌ها را فراهم می‌کنند. خواننده در این مسیر، به‌جای مواجهه با فهرستی از نبردها، تغییر مناسبات قدرت را در بستر زندگی یک جامعه دنبال می‌کند.
کتاب تاریخ آشور همچنین نشان می‌دهد که شناخت گذشته چگونه از مقایسه‌ی شواهد متفاوت شکل می‌گیرد. کتیبه‌های سلطنتی، شاهان را پیروز و بی‌رقیب معرفی می‌کنند، اما نامه‌ها و رویدادنامه‌ها از شکست، شورش، بیماری و بحران خبر می‌دهند. بایگانی‌های بازرگانان، خانه‌های شخصی، معابد و آثار هنری نیز هرکدام بخشی از تصویر را تکمیل می‌کنند. فرم میان تبلیغات حکومتی و اطلاعات اسناد فاصله می‌گذارد و محدودیت هر دسته از منابع را توضیح می‌دهد. نویسنده در کنار پادشاهان و ملکه‌ها، به تبعیدشدگان، بردگان و دیگر فرودستان نیز توجه کرده است؛ هرچند فراوانی اسناد درباری بر سهم این گروه‌ها در تاریخ‌نگاری اثر می‌گذارد. ماجرای کشف محوطه‌ها و رمزگشایی خط میخی، وجه دیگری از این پژوهش است. این بحث، مسئله‌ی انتقال آثار به موزه‌ها و نسبت جوامع محلی با میراث باستانی را نیز پیش می‌کشد. مقایسه‌ی آشور و روم هم به شناخت شباهت‌های امپراتوری‌سازی کمک می‌کند، بدون آنکه تفاوت مسیر تاریخی این دو حکومت نادیده بماند. حاصل این مجموعه، معرفی تمدنی است که دستاوردهای اداری و فرهنگی‌اش از خشونت و نظارت سیاسی جدا نیست.

خلاصه کتاب تاریخ آشور

آشور از شهری با افق تجاری گسترده آغاز شد؛ شهری که منفعت اقتصادی را بیش از کشورگشایی دنبال می‌کرد. تحولات سیاسی، بحران‌های منطقه‌ای و تغییر سازمان حکومت، زمینه‌ی پیدایش دولتی سرزمینی و سپس امپراتوری را فراهم کردند. فرمانروایان برای حفظ قلمرو، لشکرکشی، کوچ اجباری، دستگاه دیوانی و شبکه‌ی انتقال پیام را به خدمت گرفتند. دین نیز همپای این تغییرات دگرگون شد و خدای نگهبان شهر، ویژگی‌هایی متناسب با قدرت جنگجوی حکومت یافت. کتاب تاریخ آشور مسئله‌ی دوام هویت در دل این دگرگونی‌ها را دنبال می‌کند. اکارت فرم همچنین توضیح می‌دهد که بررسی فروپاشی، به سنجش مجموعه‌ای از عوامل نیاز دارد: فشارهای زیست‌محیطی، حمله‌ی دشمنان، ضعف رهبری و تصمیم‌های سیاسی. پیام محوری این است که شکوه ظاهری حکومت، به‌تنهایی نشانه‌ی استحکام نهادهای قدرت نیست و اسناد رسمی نیز تمام واقعیت یک جامعه را بازتاب نمی‌دهند.

چرا باید کتاب تاریخ آشور را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تاریخ آشور را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب رابطه‌ی تجارت، کشورگشایی و شکل‌گیری نهادهای امپراتوری را توضیح می‌دهد.
• مقایسه‌ی نامه‌ها و کتیبه‌ها، تفاوت واقعیت تاریخی و تبلیغات سلطنتی را آشکار می‌کند.
• بحث باورهای دینی، پیوند آیین و مشروعیت حکومت را روشن می‌سازد.
• شرح کاوش‌ها، نقش شواهد مادی در بازسازی گذشته را نشان می‌دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب تاریخ آشور به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ بین‌النهرین و امپراتوری‌های باستان.
• خوانندگانی که درباره‌ی رابطه‌ی دین، اقتصاد و قدرت سؤال دارند.
• دانشجویانی که می‌خواهند کاربرد اسناد و یافته‌های باستان‌شناختی در تاریخ‌نگاری را بشناسند.
• مخاطبان علاقه‌مند به تاریخ اجتماعی و زندگی مردم در قلمروهای باستانی.

بخشی از کتاب تاریخ آشور

«تاریخ را می‌توان «از بالا» با تمرکز بر کارنامهٔ «مردان بزرگ» (و زنان)، یا «از پایین» با برجسته ساختن زندگی دشوار و پررنج فرودستان نوشت. همچنین می‌توان بر نقش نخبگان دیوانی و نظامی یا «طبقهٔ متوسط»، البته اگر طبقهٔ متوسطی در کار باشد، تأکید کرد. این‌که کدام مسیر در پیش گرفته شود تا حد زیادی بسته به گزینش مورخ است، ولی باز هم تا اندازه‌ای منابعِ در دسترس تعیین‌کننده‌اند. در مورد آشور باید گفت ماهیت این منابع در طول زمان تغییرات عمده‌ای به خود دیده است. در حالی که بخش بسیار زیادی از اسناد مکتوب از دوره‌های آشور قدیم به فعالیت‌های اقتصادی طبقهٔ سوداگر آشور مربوط می‌شود، بیشترین متون و تصویرهای مربوط به دورهٔ امپراتوری آشور روی پادشاه و دستگاه حکومتی متمرکز شده‌اند. مثلاً در خانهٔ تاجری از دورهٔ آشور قدیم به نام اوسور‌شا‌ایشتار در کانش در حدود ۱, ۶۰۰ لوح گِلی و ۴۰۰ متن مُهر‌و‌موم‌شده یافت شده است، که حاوی اطلاعات کافی به منظور تحقیق مفصل دربارهٔ این مرد و خانواده‌اش هستند. اما از دوران آشور نو بایگانی‌ای با همین اندازه که روی زندگی مردم عادی نوری بیفکند به دست نیامده است. در عوض مجموعه‌ای از متون، حتی بزرگ‌تر از اسناد موجود اوسور‌شا‌ایشتار، جزئیات اغلب حیرت‌آوری از دورهٔ سلطنت آشوربانیپال به نمایش می‌گذارد. (۲۸)
مجسمهٔ گاو نر غول‌پیکر، بر در یکی از دروازه‌های ورودی به سمت ارگ در خورساباد، به‌خوبی نمودار عدم توازنی «شاه‌محور» است که در اسناد تاریخی دورهٔ آشور نو به چشم می‌خورد. این پیکر با عظمتِ خیره‌کننده‌اش، و نیز کتیبه‌ای که میان پاهایش قرار گرفته، جلوه‌ای پرهیبت از قدرت سترگ سارگن دوم پادشاه آشور نو که آن را سفارش داده بود به نمایش می‌گذارد.»