کتاب دستور نقشی زبان فارسی

کتاب دستور نقشی زبان فارسی نوشته محمد راسخ مهند، دستور زبان را از مسیر ارتباط میان صورت، معنا و کاربرد بررسی می‌کند. پرسش اصلی کتاب این است که ساخت‌های فارسی چگونه اطلاعات را منتقل می‌کنند و چه نسبتی با الگوهای زبان‌های دیگر دارند. نویسنده به‌ جای محدودکردن بررسی به برچسب‌هایی مانند اسم، فعل و صفت، ساخت‌های دستوری و نقش آن‌ها در ارتباط را مبنای تحلیل قرار داده است. انتشارات سمت این کتاب درسی را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب دستور نقشی زبان فارسی

کتاب دستور نقشی زبان فارسی حاصل پژوهش محمد راسخ مهند درباره‌ی ساخت‌های صرفی‌-نحوی فارسی در چارچوب نقشی‌-رده‌شناختی است. راسخ مهند زبان را پیش از هر چیز ابزاری برای ارتباط می‌داند و رابطه‌ی کاربرد زبان با شکل‌گیری دستور را مبنای توضیح ساخت‌ها قرار می‌دهد. واحد بررسی در این چارچوب «ساخت» است؛ ترکیبی از صورت و نقش که معنای اجزا و شیوه‌ی انتقال اطلاعات را در بر می‌گیرد. تحلیل هر ساخت با مشخص‌کردن نقش کلامی آغاز می‌شود.

بررسی ویژگی‌های صرفی‌-نحوی فارسی و مقایسه با الگوهای زبان‌های دیگر، مراحل بعدی تحلیل هستند. نویسنده میان محتوای معنایی واژه‌ها و نقشی که در جمله بر عهده می‌گیرند تمایز گذاشته است. این تمایز نشان می‌دهد چرا یک واژه‌ی بیانگر ویژگی، بسته به جایگاه و کاربردش، می‌تواند نقش‌های متفاوتی داشته باشد. مثال‌های فارسی نیز مسائل نظری را به رفتار مشخص کلمات و عبارت‌ها پیوند می‌دهند.

کتاب دستور نقشی زبان فارسی در ۱۶ فصل تنظیم شده است. دو فصل نخست، «ساخت، نقش و رده‌شناسی» و «نقش‌های کلامی»، مفاهیم پایه را معرفی می‌کنند. فصل‌های بعد بر اساس سه نقش ارجاع، تعریف و اسناد پیش می‌روند. موضوع‌هایی مانند ساخت موضوعی و متعدی، توالی کلمات، ساخت مجهول، بسته‌بندی اطلاعی در بند و ساخت‌های کارگفت در این مسیر بررسی شده‌اند. زمان، نمود، وجهیت، گواه‌نمایی و انواع ساخت‌های پیچیده نیز در ادامه جای دارند. فصل‌های پایانی به ساخت‌های همپایه و قیدی، متممی و موصولی اختصاص یافته‌اند.

دامنه‌ی بحث شامل آواشناسی، واج‌شناسی و بررسی مستقل ساخت‌واژه نیست. مطالعه‌ی دو فصل نخست برای شناخت چارچوب نظری ضروری دانسته شده است اما فصل‌های دیگر امکان مراجعه‌ی موضوعی دارند.

خلاصه کتاب دستور نقشی زبان فارسی

کتاب دستور نقشی زبان فارسی بر این ایده استوار است که شناخت دستور تنها از راه دسته‌بندی واژه‌ها به دست نمی‌آید. ساخت‌های زبانی، معنا و اطلاعات را به‌ شکل‌های متفاوت سامان می‌دهند و نقش کلمات درون همین ساخت‌ها مشخص می‌شود. نویسنده سه نقش ارجاع، تعریف و اسناد را از محتوای معنایی شی، ویژگی و عمل جدا می‌کند. این تفکیک مبنای توضیح ساخت‌های سرنمونی و غیرسرنمونی قرار می‌گیرد. رده‌شناسی نیز امکان مقایسه‌ی فارسی با زبان‌های دیگر را براساس نقش‌های مشترک فراهم می‌کند، نه‌صرفاً شباهت ظاهری عبارت‌ها.

تحلیل‌ها در ادامه از مفاهیمی مانند اقتصاد زبانی، تصویرگونگی و بسامد بهره می‌گیرند. پیام محوری کتاب، ضرورت بررسی دستور در پیوند با کاربرد ارتباطی زبان است. این چارچوب، ویژگی‌های خاص فارسی و تغییرپذیری ساخت‌ها را نیز در نظر می‌گیرد و همه‌ی تفاوت‌های دستوری را الزاماً دارای توضیح نقشی نمی‌داند.

چرا باید کتاب دستور نقشی زبان فارسی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب دستور نقشی زبان فارسی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تمایز میان معنای واژه و نقش کلامی، مبنایی برای بازبینی دسته‌بندی‌های دستوری فراهم می‌کند.
• مقایسه‌های رده‌شناختی، جایگاه ساخت‌های فارسی را میان الگوهای زبان‌های دیگر روشن می‌کنند.
• مثال‌های فارسی، ارتباط بحث‌های نظری با رفتار دستوری عبارت‌ها را نشان می‌دهند.

خواندن کتاب دستور نقشی زبان فارسی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب دستور نقشی زبان فارسی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان تحصیلات تکمیلی زبان‌شناسی که درس‌های نحو و دستور نقش‌گرا دارند.
• پژوهشگران علاقه‌مند به رده‌شناسی و ساخت‌های فارسی.
• مدرسان دستور و آموزش زبان فارسی که با مقدمات زبان‌شناسی آشنا هستند.