کتاب مشهدالرضا (ع)

کتاب مشهدالرضا (ع) (آستان قدس رضوی از منظر اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها در گزارش جغرافی‌نویسان کلاسیک و سفرنامه‌نویسان) نوشته حمیدرضا عطاریانی و محبوبه اسماعیلی، تاریخ آستان قدس را از خلال گزارش مسافران بررسی می‌کند. موضوع این کتاب فقط توصیف حرم نیست؛ دشواری راه‌های زیارت، ترکیب اجتماعی زائران و پیوند حضور آنان با زندگی اقتصادی شهر نیز در مرکز بحث قرار دارد. نویسندگان بیش از ۷۰ سفرنامه‌ی ایرانی و غیرایرانی را بررسی کرده‌اند تا تفاوت نگاه مسافران و تغییر موضوع گزارش‌هایشان را نشان دهند. نشر انتشارات شاملو این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مشهدالرضا (ع)

کتاب مشهدالرضا (ع) حاصل بررسی حمیدرضا عطاریانی و محبوبه اسماعیلی درباره‌ی تصویر آستان قدس رضوی در نوشته‌های جغرافی‌دانان و سفرنامه‌نویسان است. نویسندگان گزارش‌ها را صرفاً کنار هم نگذاشته‌اند؛ آنان موضوع نوشته‌ها، انگیزه‌ی سفر و زمینه‌ی شکل‌گیری مشاهدات را مبنای دسته‌بندی قرار داده‌اند. مسافران گاه برای تجارت، مأموریت سیاسی، تبلیغ دینی یا پژوهش به مشهد آمده‌اند و گاه کنجکاوی یا قصد زیارت سبب سفرشان بوده است. هریک از این انگیزه‌ها بر انتخاب جزئیات و برداشت مسافر اثر گذاشته است. متن همچنین میان گزارش حاصل از مشاهده، اطلاعات دریافت‌شده از ساکنان و همسفران و مطالب برگرفته از سفرنامه‌های دیگر تمایز می‌گذارد. نویسندگان اسناد کتابخانه‌ای و منابع تاریخی دست اول را نیز برای سنجش و تکمیل گزارش‌ها به کار گرفته‌اند. این شیوه، توجه را از توصیف بنا به مسئله‌ی شناخت شاهد و حدود اطلاعات او منتقل می‌کند. مقایسه‌ی نوشته‌های مسلمانان و غیرمسلمانان نیز بخشی از همین بررسی است؛ زیرا نسبت مسافر با زیارت و باورهای مذهبی در محتوای گزارشش بازتاب پیدا می‌کند.
کتاب مشهدالرضا (ع) چهار فصل دارد: گزارش‌های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی آستان قدس. فصل اجتماعی از معرفی سفرنامه‌ها و اهداف مسافران آغاز می‌شود و موضوع‌هایی مانند مسیر حرکت زائران، امنیت راه‌ها، خدمات سفر، بست‌نشینی و دفن اموات را در بر می‌گیرد. فصل سیاسی به تغییرات آستان قدس در عصر تیموریان و صفویان اختصاص دارد. فصل فرهنگی گزارش‌های مذهبی، آیین‌ها و مراسم و معماری و هنر را بررسی می‌کند. فصل اقتصادی نیز وقفیات و نذورات را موضوع بحث قرار می‌دهد. مقدمه‌ی این کتاب تغییر حجم و محتوای گزارش‌ها را در دوره‌های مختلف توضیح داده است؛ از توصیف‌های عمدتاً جغرافیایی تا نوشته‌هایی که جزئیات اجتماعی بیشتری دارند. نمونه‌های ارائه‌شده، فضای زیارت را بیرون از محدوده‌ی حرم نیز نشان می‌دهند: کاروان‌ها، توقفگاه‌ها، دادوستد و مناسبات ساکنان مسیر. خواننده از خلال این جزئیات با پیوند یک مکان مذهبی و زندگی پیرامونش آشنا می‌شود، نه فقط شکل بناها و تشکیلات داخلی.

خلاصه کتاب مشهدالرضا (ع)

کتاب مشهدالرضا (ع) آستان قدس رضوی را در پیوند با تجربه‌ی سفر، مناسبات اجتماعی و تغییرات تاریخی بررسی می‌کند. ایده‌ی اصلی این کتاب، یکسان‌نبودن نگاه سفرنامه‌نویسان است؛ شغل، باور و هدف سفر تعیین می‌کند که مسافر چه چیزی را ثبت کند. گزارش‌ها از زائرانی سخن می‌گویند که مسافت‌های طولانی را می‌پیمودند و برای عبور از نقاط ناامن گاه منتظر تشکیل کاروان‌های بزرگ و همراهی محافظان می‌ماندند. حضور همین مسافران، نیاز به خوراک، آب و اقامت را افزایش می‌داد و بر کسب‌وکار ساکنان مسیر اثر می‌گذاشت. نویسندگان این مشاهدات را در کنار مباحث فرهنگی، سیاسی و اقتصادی قرار داده‌اند. حاصل، تصویری از زیارت به‌عنوان تجربه‌ای است که باور مذهبی، شرایط راه و امکانات زندگی روزمره در شکل‌گیری آن سهم دارند.

چرا باید کتاب مشهدالرضا (ع) را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب مشهدالرضا (ع) را می‌توان چنین خلاصه کرد:

• این کتاب امکان مقایسه‌ی نگاه مسافرانی با انگیزه‌های تجاری، سیاسی، پژوهشی و مذهبی را فراهم می‌کند.
• گزارش‌های سفر، رابطه‌ی زیارت و خدمات معیشتی ساکنان مسیر را نشان می‌دهند.
• بررسی منشأ اطلاعات مسافران، به شناخت تفاوت مشاهده‌ی شخصی و نقل گزارش دیگران کمک می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب مشهدالرضا (ع) به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ اجتماعی مشهد و مناسبات پیرامون زیارت.
• خوانندگانی که به بررسی سفرنامه‌ها و تفاوت دیدگاه مسافران علاقه دارند.
• پژوهشگران تاریخ مذهبی که گزارش‌های مسافران درباره‌ی آستان قدس را دنبال می‌کنند.