کتاب اصلاح طلبی ناکام

کتاب اصلاح طلبی ناکام (واکاوی تئوریک جنبش ملی نفت و دولت دموکراتیک مصدق)، نوشته عباس نعیمی جورشری، جنبش ملی‌شدن صنعت نفت را از منظر جامعه‌شناسی تاریخی بررسی کرده است. سؤال محوری پژوهش این است که یک جنبش اصلاحی چگونه شکل می‌گیرد و چه عواملی مسیر تغییر مسالمت‌آمیز را به ناکامی می‌رسانند. نویسنده برای پاسخ، داده‌های تاریخی را در چارچوب نظریه‌ی رفتار جمعی نیل اسملسر بررسی کرده است؛ چارچوبی که فشارهای اجتماعی، باورهای مشترک، رهبری و واکنش حکومت را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد. نشر نقد فرهنگ این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب اصلاح طلبی ناکام اثر عباس نعیمی جورشری

کتاب اصلاح طلبی ناکام، نوشته‌ی عباس نعیمی جورشری، مسئله‌ی ملی‌شدن نفت را فراتر از اختلاف بر سر مالکیت و مدیریت یک صنعت دنبال می‌کند. نویسنده این جنبش را کنشی جمعی برای اصلاح مناسبات موجود می‌داند که هدفش براندازی نظام سیاسی مستقر نیست. پژوهش حاضر از تمایز میان اصلاح و انقلاب آغاز می‌شود و به‌دنبال توضیح سازوکارهای اجتماعی شکل‌گیری جنبش است. موضوع اصلیْ ارتباط میان ساختار قدرت، نارضایتی اجتماعی و امکان تغییر درون ساختار سیاسی است.

محمد مصدق در این کتاب به‌عنوان رهبر سیاسی جنبش و فردی در رأس دولت در نظر گرفته شده است. مسئله‌ی نفت بر مناسبات داخلی و خارجی او اثر گذاشت. نویسنده در پیشگفتار تاریخ و جامعه‌شناسی را مکمل یکدیگر معرفی کرده است. او داده‌های تاریخی را ماده‌ی اولیه‌ی تحلیل در نظر می‌گیرد تا وقایع فقط در ترتیب وقوعشان دیده نشوند؛ بلکه نسبتشان با شرایط اجتماعی و الگوهای کنش جمعی نیز روشن شود. محور کتاب اصلاح طلبی ناکام تنها تصمیم‌های شخصیت‌های سیاسی نیست و گروه‌ها، نهادها و روابط قدرت نیز جای مشخصی در این اثر دارند.

کتاب اصلاح طلبی ناکام در فصل نخست دیدگاه‌های عمده‌ی تحلیل جنبش‌های اجتماعی را معرفی می‌کند و سپس چارچوب نیل اسملسر را توضیح می‌دهد. شرایط مساعد ساختاری، فشارهای ساختاری، باورهای تعمیم‌یافته، عوامل شتاب‌زا، بسیج و کنترل اجتماعی، شش مؤلفه‌ی این چارچوب هستند. فصل دوم زمینه‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی پیدایش جنبش را در ساختارهای قاجار و پهلوی اول جست‌وجو می‌کند. استبداد شرقی، پاتریمونیالیسم و نوسازی متکی‌بر قدرت دولت در این کتاب به بررسی مالکیت، امنیت اقتصادی و محدودیت مشارکت سیاسی پیوند می‌خورد.

عباس نعیمی جورشری نقش بازار، مناسبات روستایی، نفوذ اقتصادی قدرت‌های خارجی، مطبوعات، آموزش و نهاد دین را در طرح پژوهش خویش جای داده است. نکته‌ی روش‌شناختی مهم، پرهیز اعلام‌شده از تحمیل نظریه به تاریخ است. چارچوب اصلی کتاب اصلاح طلبی ناکام قرار است متناسب با شواهد تعدیل شود و نظریه‌های دیگر نیز در توضیح زمینه‌های تاریخی سهم داشته باشند.

خلاصه کتاب اصلاح طلبی ناکام

جنبش ملی نفت در این پژوهش حاصل پیوند زمینه‌های ساختاری و کنش گروه‌های اجتماعی معرفی می‌شود. نویسنده ابتدا سابقه‌ی تمرکز قدرت، ناامنی مالکیت، وابستگی اقتصادی و دشواری مشارکت سیاسی را بررسی می‌کند؛ سپس نظریه‌ی نیل اسملسر امکان توضیح این مسئله را فراهم می‌سازد که نارضایتی چگونه به باور مشترک تبدیل می‌شود و تحت‌تأثیر رویدادهای مشخص، افراد را به اقدام جمعی می‌کشاند.

کتاب اصلاح طلبی ناکام، در مقدمه، اعتراض‌های کارگران نفت، فعالیت نمایندگان ملی، تصویب ملی‌شدن صنعت نفت و کشمکش‌های دولت محمد مصدق را مرور کرده است. دغدغه‌ی اصلی این اثر، یافتن ارتباط میان این رخدادها و مسئله‌ی ناکامی اصلاحات است. رهبری، سازمان‌دهی، اختلاف‌های درون جنبش و پاسخ حکومت اجزای مهم این توضیحند. پژوهش حاضر می‌خواهد نشان دهد که شناخت یک جنبش اصلاحی علاوه‌بر شناخت خواسته‌هایش، به بررسی ظرفیت ساختار اجتماعی و شیوه‌های مهار یا پذیرش اعتراض نیز نیاز دارد.

چرا باید کتاب اصلاح طلبی ناکام را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب اصلاح طلبی ناکام را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تمایز جنبش اصلاحی و انقلابی را بر اساس هدف تغییر توضیح می‌دهد.
• خواننده با شش مؤلفه‌ی نظریه‌ی نیل اسملسر برای تحلیل رفتار جمعی آشنا می‌شود.
• بررسی مالکیت و روابط دولت و جامعه، زمینه‌های اقتصادی اعتراض را تبیین می‌کند.
• مبحث روش پژوهش، امکان‌ها و محدودیت‌های استفاده از نظریه در مطالعه‌ی تاریخ را نشان می‌دهد.

خواندن کتاب اصلاح طلبی ناکام را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

اصلاح طلبی ناکام به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ سیاسی ایران که به‌دنبال تبیین اجتماعی جنبش ملی نفت هستند.
• دانشجویان جامعه‌شناسی و علوم سیاسی که کاربرد نظریه‌های جنبش اجتماعی در پژوهش تاریخی را دنبال می‌کنند.
• خوانندگانی که مسئله‌ی اصلاحات، مشارکت سیاسی و واکنش حکومت به اعتراض برایشان اهمیت دارد.

درباره عباس نعیمی جورشری

عباس نعیمی جورشری که دکترای تخصصی جامعه‌شناسی دارد، از سال ۱۳۹۰ مدرس دانشگاه و پژوهشگر حوزه‌ی تاریخ سیاسی ایران بوده است. کتاب‌های «اصلاح طلبی ناکام»، «حیات اجتماعی هنر، مقدمه‌ای بر تاریخ و جامعه‌شناسی هنر» و «جریان‌شناسی سیاسی جنبش جنگل» از آثار مکتوب او هستند.

بخشی از کتاب اصلاح طلبی ناکام

«مرحله سوم نظریه اسملسر به باورهای تعمیم‌یافته یا ایدئولوژی اختصاص دارد. رشد و انتشار باور عمومی هم‌زمان و در ادامه فشارهای ساختاری شکل می‌گیرد و شامل دو فاکتور اصلی علت و منبع فشار و پاسخ مناسب برای آن می‌شود. این امر به معنای ایدئولوژی‌هایی است که نارضایتی‌ها را متبلور می‌کنند و راه‌های رفع آن را نشان می‌دهند که این مقوله می‌تواند به شکل ایدئولوژی‌های مشخص یا ایده‌های محدود باشد. این باورها در شرایط ابهام ناشی از فشارهای ساختاری و ناشناخته بودن شرایط به وضعیت معنا می‌دهند، خصوصیات خاصی را برای سرچشمه فشار تعیین می‌کنند. کانون توجه این باورها در جنبش‌های اصلاحی، هنجارها می‌باشد. مثلاً ممکن است اکثر مردم علت وجود رکود اقتصادی را استثمار طبقاتی یا وجود مهاجران خارجی بدانند و پاسخ مناسب را مبارزه طبقاتی یا بیرون کردن خارجیان تلقی کنند. در این بخش پرسش اصلی این است که باورهای تعمیم یافته در جنبش ملی نفت کدام است؟»