کتاب چهار جستار در فلسفه علوم اجتماعی

کتاب چهار جستار در فلسفه علوم اجتماعی گردآوری و ترجمه میثم پیرحیاتی، چهار مقاله از جان رابرتس، هارولد کینکید، برندن لارور و جیووانی باتیستا روسی را در کنار هم می‌آورد تا چند پرسش مهم را بررسی کند: آیا در علوم اجتماعی می‌توان از قانون سخن گفت، دیدگاه‌های توماس کوهن چرا این‌همه محل بحث شده‌اند و ایده‌ی پارادایم در علم اندازه‌گیری چه معنایی پیدا می‌کند؟ نشر نقد فرهنگ این مجموعه‌جستار را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب چهار جستار در فلسفه علوم اجتماعی

کتاب چهار جستار در فلسفه علوم اجتماعی مجموعه‌ای از چهار مقاله است که هر کدام یکی از گره‌های مهم در نسبت میان علم، تبیین و واقعیت اجتماعی را باز می‌کنند. میثم پیرحیاتی این نوشته‌ها را گردآوری و ترجمه کرده تا بحثی فشرده اما جدی درباره‌ی فلسفه‌ی علم و به‌ویژه جایگاه علوم اجتماعی شکل بگیرد. دو مقاله‌ی نخست بر سر این پرسش متمرکزند که آیا در علوم اجتماعی چیزی هم‌سنگ قانون‌های علمی وجود دارد یا نه. در این بخش، اختلاف اصلی بر سر معنای خودِ قانون است: آیا قانون باید جهان‌شمول و بدون استثنا باشد یا می‌توان آن را به‌ صورت رابطه‌ای علّی فهمید که در کنار عوامل دیگر عمل می‌کند.

میثم پیرحیاتی در این کتاب نشان می‌دهد هر پاسخ چه پیامدی برای فهم علم دارد. جان رابرتس در جستارش از این موضع دفاع می‌کند که اصول رایج در علوم اجتماعی را نباید قانون به معنای دقیق کلمه دانست. در برابر، هارولد کینکید می‌کوشد نشان دهد که اگر قانون را از زاویه‌ی نیروها و سازوکارهای علّی ببینیم، علوم اجتماعی هم می‌توانند قانون‌مند باشند. نمونه‌هایی مثل قانون عرضه و تقاضا، نقش داده‌های آماری، مسئله‌ی استثناها و دشواریِ تعمیم در پدیده‌های انسانی، فضای این بحث را شکل می‌دهند.

کتاب چهار جستار در فلسفه علوم اجتماعی در دو مقاله‌ی بعدی به سراغ توماس کوهن و مفهوم پارادایم می‌رود. برندن لارور توضیح می‌دهد که چرا بحث‌های مربوط به ساختار انقلاب‌های علمی بیش از آنکه به شفافیت برسند، به سوءبرداشت و جنجال کشیده شدند. سپس جیووانی باتیستا روسی ایده‌ی پارادایم را در حوزه‌ی اندازه‌گیری به کار می‌گیرد و از امکان رسیدن به پارادایمی تازه حرف می‌زند؛ پارادایمی که اندازه‌گیری را نه‌صرفاً داده‌ای خنثی، بلکه محصول ابزار و نظام اندازه‌گیری می‌بیند. حاصل کار، کتابی است که هم به مبانی نظری علم نزدیک می‌شود و هم به پرسش‌های مشخصی درباره‌ی علوم اجتماعی، اقتصاد و سنجش علمی شکل می‌دهد.

خلاصه کتاب چهار جستار در فلسفه علوم اجتماعی

کتاب چهار جستار در فلسفه علوم اجتماعی چهار مقاله را در کنار هم قرار می‌دهد که محور مشترک‌شان بررسی اعتبار و حدود علوم اجتماعی است. دو مقاله‌ی نخست بر سر امکان وجود قانون در این علوم بحث می‌کنند: یک مقاله استدلال می‌کند که اصول علوم اجتماعی به‌ دلیل وابستگی به شرایط متغیر و استثناهای فراوان، قانون به معنای دقیق نیستند و مقاله‌ی بعدی پاسخ می‌دهد که اگر قانون را به‌ صورت رابطه‌ی علّی و نیروی اثرگذار بفهمیم، می‌توان از قانون در علوم اجتماعی دفاع کرد. 

دو مقاله‌ی دیگر به توماس کوهن و مفهوم پارادایم می‌پردازند و از خلال آن، مسئله‌ی روش‌شناسی علم و جایگاه اندازه‌گیری را پیش می‌کشند.

چرا باید کتاب چهار جستار در فلسفه علوم اجتماعی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب چهار جستار در فلسفه علوم اجتماعی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب یکی از بحث‌های مرکزی فلسفه‌ی علم را از مسیر علوم اجتماعی دنبال می‌کند: اینکه قانون علمی دقیقاً چیست.
• مقاله‌های آن دو موضع متفاوت را روبه‌روی هم می‌گذارند و امکان مقایسه‌ی مستقیم استدلال‌ها را فراهم می‌کنند.
• نمونه‌هایی مثل قانون عرضه و تقاضا نشان می‌دهند بحث‌های فلسفی چگونه به مسائل واقعی اقتصاد و پژوهش اجتماعی وصل می‌شوند.
• بخش مربوط به کوهن، زمینه‌ای برای فهم بهتر مناقشه‌های مربوط به پارادایم و انقلاب علمی فراهم می‌کند.
• مقاله‌ی پایانی، مسئله‌ی اندازه‌گیری را از زاویه‌ای بررسی می‌کند که برای علاقه‌مندان به سنجش علمی و علوم رفتاری مهم است.
• خواندن این کتاب به روشن‌تر شدن نسبت میان تبیین، پیش‌بینی، علیت و روش علمی کمک می‌کند.

خواندن کتاب چهار جستار در فلسفه علوم اجتماعی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب چهار جستار در فلسفه علوم اجتماعی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگران فلسفه که در مورد قانون علمی، علیت و تبیین سؤال دارند.
• علاقه‌مندان به علوم اجتماعی که می‌خواهند درباره‌ی مبانی نظری رشته‌ی خود دقیق‌تر فکر کنند.
• خوانندگانی که بحث‌های مربوط به اقتصاد، به‌ویژه قانون عرضه و تقاضا، را از زاویه‌ای فلسفی دنبال می‌کنند.
• کسانی که می‌خواهند با دیدگاه‌های توماس کوهن و مسئله‌ی پارادایم آشنایی منظم‌تری پیدا کنند.
• مخاطبانی که به موضوع اندازه‌گیری در علوم فیزیکی و رفتاری علاقه دارند.

بخشی از کتاب چهار جستار در فلسفه علوم اجتماعی

«مسئلهٔ وجود قانون در علوم اجتماعی چه اهمیتی دارد؟ شاید فکر کنیم که اهمیتش مربوط به ماهیت انسان‌ها و تاریخ بشر است؛ مثلاً اینکه آیا تاریخ طبق یک مسیر گریزناپذیر و پیشاپیش‌تعیین‌شده پیش می‌رود یا خیر. اما این تصور اشتباه است. وجود قوانین در یک حوزهٔ خاص می‌تواند با عدم جبرگرایی در آن حوزه سازگار باشد. از طرف دیگر، نبود قوانین علوم اجتماعی لزوماً به معنی عدم جبرگرایی نیست، زیرا شاید همهٔ رویدادهای انسانی را قوانین طبیعت به وجود می‌آورند که فقط به صورت میکروفیزیکی می‌توان آنها را بیان کرد، و نه به شکل مفاهیمِ علوم اجتماعی. صرفاً از وجود یا عدم وجود قوانین علوم اجتماعی، نمی‌توانیم نتیجه‌ای دربارهٔ ماهیت تاریخ بشری بگیریم.

نکتهٔ دیگر در پاسخ به سؤال بالا می‌تواند این باشد که آیا علوم اجتماعی واقعاً شایستهٔ نام "علم" هستند یا خیر. یعنی اگر قوانین اجتماعی کاشف قوانین نیستند یا نمی‌توانند چنین باشند، آنگاه احتمالاً نمی‌توان آنها را واقعاً علمی دانست. چرا چنین فکر می‌کنیم؟ شاید گمان کنیم که علم اصولاً به معنای پیش‌بینی و تبیین است. وقتی پدیده‌ها را تحت حاکمیت قوانین طبیعت قرار می‌دهیم، تبیین می‌شوند و به این ترتیب قابل پیش‌بینی خواهند بود، یعنی می‌توانیم بگوییم با توجه به شرایط کنونی و قوانین طبیعت، فلان رویداد قطعاً رخ می‌دهد. لذا یک رشتهٔ مطالعاتی فقط در صورتی می‌تواند نقش علم را داشته باشد که قادر به کشف قوانین باشد.»