کتاب هنر بیان

کتاب هنر بیان نوشته محسن حکیم معانی، راهنمایی است برای شناخت صدا، اصلاح ایرادهای گفتاری و تقویت شیوه‌ی سخن‌گفتن در موقعیت‌های مختلف؛ از ارائه و تدریس تا گویندگی و اجرا. نویسنده در این اثر فقط به بحث‌های نظری بسنده نکرده و تمرین‌های متعدد، متن‌های نمونه و امکان شنیدن نمونه‌های صوتی را هم در کنار آموزش آورده تا مسیر یادگیری ملموس‌تر شود. گروه انتشاراتی ققنوس این راهنمای عملی اصول و فنون بیان را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب هنر بیان

کتاب هنر بیان نوشته‌ی محسن حکیم معانی به موضوعی پرداخته که در زندگی روزمره، کار حرفه‌ای و حضور در جمع نقش مهمی دارد: اینکه کلام فقط فهمیده نشود، بلکه روشن، دقیق و اثرگذار شنیده شود. نویسنده میان داشتن صدای خاص و داشتن بیان پرورش‌یافته فرق می‌گذارد و نشان می‌دهد که بخش مهمی از خوب حرف‌زدن نه به موهبت مادرزادی، بلکه به شناخت اندام‌های صوتی، تمرین مداوم و توجه به جزئیات تلفظ و تنفس وابسته است. همین نگاه باعث شده محور اصلی اثر بر پرورش توانایی‌های موجود قرار بگیرد، نه بر ساختن تصویری دست‌نیافتنی از گویندگی و سخنوری.

کتاب در فصل‌های آغازین، تعریف بیان و جایگاه آن را در کنار شنیدن، گفتن، خواندن و نوشتن مطرح می‌کند و بعد به سراغ مباحث پایه‌ای‌تر می‌رود؛ از تاریخچه‌ی فن بیان و نقش خطیبان، نقالان، بازیگران و گویندگان گرفته تا معرفی اندام‌های صوتی، شیوه‌ی درست ایستادن و نشستن، تنفس، آمادگی حنجره و مراقبت از صدا. بخشی از کتاب به تمرین‌های مشخص برای فک، لب، زبان، بینی، دیافراگم و تارهای صوتی اختصاص دارد و بعد از آن، بحث تلفظ حروف با جزئیات بیشتری دنبال می‌شود. نویسنده برای حروفی مثل ر، س، ز، ش، ژ، ت و د هم توضیح فنی آورده و هم متن‌ها و واژه‌هایی برای تکرار و تمرین پیشنهاد کرده است.

کتاب هنر بیان فقط به آموزش مکانیکی ادای واژه‌ها محدود نمی‌ماند. محسن حکیم معانی در بخش‌های مختلف نشان می‌دهد که مطالعه، دقت در طرز حرف‌زدن دیگران، شنیدن صدای ضبط‌شده‌ی خود و مراقبت از سلامت جسمی و صوتی، همگی در شکل‌گیری بیان بهتر نقش دارند. حضور تمرین‌ها در کنار نمونه‌های ادبی فارسی و فایل‌های صوتیِ در دسترس از راه کیوآرکد، به اثر حالتی کارگاهی داده است؛ یعنی متن مدام خواننده را از دانستن صرف به سمت آزمودن، تکرار و اصلاح پیش می‌برد.

خلاصه کتاب هنر بیان

کتاب هنر بیان از این ایده شروع می‌کند که خوب حرف‌زدن فقط به داشتن صدای خوش وابسته نیست، بلکه نتیجه‌ی شناخت صدا و تمرین پیوسته است. نویسنده ابتدا توضیح می‌دهد بیان چه تفاوتی با گفتار معمولی دارد و چرا نحوه‌ی ادای کلمات می‌تواند بر اثرگذاری کلام بیفزاید. سپس به سراغ مباحثی مثل تاریخچه‌ی فن بیان، اندام‌های صوتی، شیوه‌ی درست تنفس، گرم‌کردن فک و زبان و حنجره، مراقبت از صدا و نقش مطالعه در گسترش توانایی گفتاری می‌رود. 

بخش مهمی از اثر هم به ایرادهای تلفظی رایج و تمرین برای اصلاح آن‌ها اختصاص یافته تا فرایند یادگیری از سطح توضیح فراتر برود.

چرا باید کتاب هنر بیان را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب هنر بیان را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب میان صدای ذاتی و بیان آموختنی فرق می‌گذارد و مسیر پرورش صدا را روشن‌تر می‌کند.
• تمرین‌های مشخصی برای فک، لب، زبان، تنفس، دیافراگم و تارهای صوتی در اختیار می‌گذارد.
• به ایرادهای تلفظی رایج در فارسی می‌پردازد و برای اصلاح آن‌ها نمونه و تکرار هدفمند پیشنهاد می‌کند.
• نشان می‌دهد که مطالعه، وضعیت بدن، تغذیه و سلامت تنفسی چگونه بر کیفیت گفتار اثر می‌گذارند.
• وجود نمونه‌های صوتی در کنار متن، فهم تفاوت میان توضیح نظری و اجرای درست را آسان‌تر می‌کند.
• برای موقعیت‌های متنوعی مثل تدریس، ارائه، سخنرانی، اجرا و گویندگی نکته‌های قابل استفاده دارد.

خواندن کتاب هنر بیان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب هنر بیان به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• کسانی که در سخن‌گفتن در جمع، ارائه یا سخنرانی احساس ضعف می‌کنند.
• معلمان، مدرسان و دانشجویانی که انتقال روشن‌تر مطلب برایشان اهمیت دارد.
• گویندگان، مجریان، پادکسترها و علاقه‌مندان به کار با صدا که می‌خواهند روی ابزار اصلی کارشان دقیق‌تر شوند.
• خوانندگانی که می‌خواهند ایرادهای تلفظی خود را بشناسند و با تمرین برطرف کنند.
• افرادی که در شغل‌شان ارتباط مستقیم و مداوم با دیگران دارند و به بیان رساتر نیاز دارند.

بخشی از کتاب هنر بیان

«مقصود از بیان سخن گفتن (از روی نوشته یا به طور بداهه) برای شنیدن یک نفر یا عده‌ای از افراد است. شما می‌توانید به آن بگویید خطابه، وعظ، سخنرانی، گویندگی یا هر چیز دیگر، اما فکر می‌کنم کلمهٔ «بیان» جامع‌تر باشد.

همان‌طور که می‌بینید این کار فقط سروکله زدن با سطح گفتاریِ زبان نیست، چراکه اگرچه عنصر مهم آن حضور شنونده است، از یک طرف تأثیر کلام در مخاطب اهمیت ویژه‌ای دارد و از طرف دیگر چون در اغلب موارد این نحوه از سخن گفتن از روی نوشته است یا قبلاً خوانده شده و حفظ شده یا به دانش فرد تبدیل شده، نوشتار و خواندار را نیز شامل می‌شود.

نام این کتاب را هنر بیان گذاشته‌ام، زیرا اعتقاد دارم بیان خوب عملی هنرمندانه است که مانند همهٔ هنرهای دیگر بخشی از آن آموزش و روش است و بخش مهم‌تری از آن از خلاقیت و هوش لحظه‌ایِ فرد ناشی می‌شود. چنان‌که گفته شد، حرف زدن قدیمی‌ترین سطح زبان است و از وجهی مهم‌ترینِ آن. چراکه حرف زدن مواجههٔ مستقیم با مخاطب است و از این رو اصالتی بیش و پیش از نوشتار دارد.»