کتاب تنبیه الغافلین

کتاب تنبیه الغافلین نوشته ابولیث سمرقندی و ترجمه ابواسحاق ابراهیم بن بدیل بن محمد الصالحین است؛ متنی که مجموعه‌ای گسترده از پندها، روایت‌ها و مباحث اخلاقی و دینی را در ۹۳ باب کنار هم قرار داده است. این اثر از اخلاص، مرگ، توبه، حق پدر و مادر، آفات زبان، حسد، خشم، دعا و علم سخن می‌گوید. انتشارات سخن کتاب حاضر را با مقدمه و تصحیح و تعلیقاتی به قلم حامد خاتمی پور منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تنبیه الغافلین اثر ابولیث سمرقندی

کتاب تنبیه الغافلین از شناخته‌شده‌ترین آثار ابولیث سمرقندی است؛ اثری که مباحث اخلاقی، اعتقادی و عبادی در آن در قالب باب‌های متعدد گرد آمده‌اند. متن بر پایه‌ی آیات، احادیث، سخنان بزرگان و حکایت‌های کوتاه تدوین شده و از آغاز روشن می‌شود که می‌خواهد مجموعه‌ای هشداردهنده و یادآور باشد. موضوع‌هایی مثل اخلاص، ریا، هول مرگ، عذاب گور، قیامت، بهشت و دوزخ در کنار مسئله‌هایی مانند توبه، امر به معروف، حق خویشاوندان، آفات زبان، حسد، کبر، خشم، صدقه، دعا، علم و کاربست علم، دامنه‌ی مطالب این اثر را تشکیل داده‌اند.

تنبیه الغافلین در ترجمه‌ی کهن فارسیِ ابواسحاق ابراهیم بن بدیل بن محمد الصالحین، ۹۳ باب دارد و از این نظر تصویری گسترده از دغدغه‌های دینی و اخلاقی زمانه‌ی خود به دست می‌دهد. عنوان باب‌ها نشان می‌دهد که اثر در کنار مطالبی همچون گناه، ربا، ستم و غفلت، از رحمت، صبر، بخشودن، نیکویی به یتیمان، نفقه، مدارا، تفکر و خشنودی هم سخن می‌گوید.

کتاب تنبیه الغافلین اثر ابولیث سمرقندی در این چاپ فقط بازنشر متنی قدیمی نیست. مقدمه و تصحیح و تعلیقات حامد خاتمی پور به شناخت بهتر جایگاه اثر، مترجم، نسخه‌های خطی و ویژگی‌های زبانی ترجمه کمک کرده است. محتوای اخلاقی، نثر کهن فارسی، واژگان و ساخت‌های زبانی دلایل اهمیت این کتاب هستند.

خلاصه کتاب تنبیه الغافلین

کتاب حاضر مجموعه‌ای از باب‌های پی‌درپی است که هرکدام به یکی از مسئله‌های اصلی زندگی دینی و اخلاقی می‌پردازند. اثر از اخلاص و دوری از ریا آغاز می‌شود و سپس به مرگ، قیامت، بهشت، دوزخ، توبه، حق پدر و مادر، پیوند خویشاوندی، پرهیز از دروغ، غیبت، حسد، کبر، خشم، دلبستگی به دنیا، صبر، نماز، روزه، صدقه، دعا، ذکر، علم، کسب، توکل، شرم، نیت، حج، جهاد، رابطه‌ی زن و شوهر، اصلاح میان مردم، تفکر، نشانه‌های قیامت و پندها می‌پردازد. مسیر کتاب از هشدار درباره‌ی غفلت به‌سمت یادآوری مسئولیت، مراقبت از رفتار و توجه به سرانجام اعمال پیش می‌رود.

چرا باید کتاب تنبیه الغافلین را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تنبیه الغافلین را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب طیف گسترده‌ای از موضوع‌های اخلاقی و دینی را در باب‌های جداگانه کنار هم آورده است.
• خواننده با مطالعه‌ی اثر حاضر می‌تواند پیوند میان عبادت، رفتار روزمره و مسئولیت‌های اجتماعی را دریابد.
• مقدمه و تعلیقات این چاپ، زمینه‌ای برای شناخت مترجم، نسخه‌ها و ویژگی‌های زبانی متن کهن فراهم می‌کند.
• نثر کهن ترجمه، برای علاقه‌مندان به تاریخ زبان فارسی و واژگان قدیمی نکته‌های فراوان دارد.
• تنوع باب‌ها باعث می‌شود کتاب هم برای مطالعه‌ی پیوسته مناسب باشد و هم برای رجوع موضوعی.

خواندن کتاب تنبیه الغافلین را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب تنبیه الغافلین به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به متون اخلاقی و دینی که می‌خواهند با مجموعه‌ای گسترده از پندها و روایت‌ها همراه شوند.
• خوانندگانی که درباره‌ی موضوع‌هایی مثل اخلاص، توبه، آفات زبان، صبر و مراقبت از رفتار کنجکاوند.
• پژوهشگران و دانشجویان زبان و ادبیات فارسی که به نثر کهن و ویژگی‌های زبانی ترجمه‌های قدیم علاقه دارند.
• کسانی که می‌خواهند از خلال متنی کلاسیک با بخشی از فرهنگ وعظ، حکایت و اندرز آشنا شوند.

درباره ابولیث سمرقندی

ابولیث سمرقندی یا نصر بن محمد بن احمد بن ابراهیم بن خطاب ملقب به «امام الهدی» و از فقیهان، زاهدان و اعتقادنامه‌نویسان برجسته‌ی حنفی اهل سنت و جماعت در ماوراءالنهر بود که در سال ۳۷۳ هجری قمری درگذشت؛ هرچند در برخی منابع سال‌های دیگری نیز برای وفات او ذکر شده است. با وجود آنکه آثار او طی قرون متمادی از اندونزی تا اندلس رواج فراوان یافت، جزئیات زندگی‌اش چندان روشن نیست.

پدر ابولیث سمرقندی از عالمان سمرقند بود. ابولیث از طریق پدر با روایت‌های دینی، داستان‌های پندآموز، سرگذشت امت‌های پیشین و رخدادهای صدر اسلام آشنا شد. او در سمرقند پرورش یافت، پس از پایان تحصیلات آغازین به سفر رفت و سرانجام در بلخ به حلقه‌ی درس فقیه بزرگ حنفی، ابوجعفر محمد بن عبدالله هندوانی، پیوست که مهم‌ترین استادش به شمار می‌رفت.

ابولیث سمرقندی علاوه‌بر فقه در حدیث و معارف دینی نیز از شماری از مشایخ زمان خود بهره برد و بعدها به یکی از چهره‌های اثرگذار مکتب حنفی تبدیل شد. پژوهش‌ها و نوشته‌های او در معرفی و ترویج مفاهیمی همچون اعتقادات اهل سنت، فقه تطبیقی و گردآوری فتاوای فقیهان حنفی جایگاهی ویژه دارد. او را از پیشگامان برخی جریان‌های فقهی در مشرق اسلامی دانسته‌اند.

از مهم‌ترین آثار ابولیث سمرقندی می‌توان به کتاب‌های تنبیه الغافلین، تفسیر القرآن یا بحرالعلوم که به تفسیر سمرقندی نیز شهرت دارد، بستان العارفین، خزانة الفقه، عیون المسائل، النوازل، المقدمة و مختلف الروایة اشاره کرد. تنبیه الغافلین که مشهورترین اثر اوست، کتابی اخلاقی و پندآموز است و با بهره‌گیری از احادیث، اقوال صحابه و تابعین و حکایت‌های آموزنده، به موضوعاتی مانند توبه، امر به معروف، فضایل اخلاقی، دعاها و آفات اخلاقی می‌پردازد.

یکی از ویژگی‌های کتاب تنبیه الغافلین استفاده‌ی فراوان از تقسیم‌بندی‌های عددی در بیان مطالب است. آثار ابولیث سمرقندی در سرزمین‌های مختلف اسلامی بارها نسخه‌برداری، ترجمه و تشریح شده و نفوذ گسترده‌ی آن‌ها نشان‌دهنده‌ی جایگاه علمی و فرهنگی این فقیه و نویسنده‌ی برجسته در جهان اسلام است.