کتاب حکمت متشابهات

کتاب حکمت متشابهات نوشته الهه ثریای اردکانی است و مرکز نشر هاجر آن را منتشر کرده است. این اثر به یکی از پرسش‌های مهم در فهم قرآن می‌پردازد: چرا در کنار آیات محکم، آیات متشابه نیز در قرآن آمده‌اند و این ویژگی چه نسبتی با هدایت، تدبر، عقل و رشد انسان دارد. نویسنده با گردآوری و دسته‌بندی دیدگاه‌های مفسران و دانشمندان علوم قرآنی، هم تعریف متشابه را روشن می‌کند و هم حکمت‌های مطرح‌شده برای وجود آن را بررسی و نقد می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب حکمت متشابهات

کتاب حکمت متشابهات نوشته الهه ثریای اردکانی به مسئله‌ی آیات متشابه در قرآن و چرایی حضور آن‌ها در کنار آیات محکم پرداخته است. نقطه‌ی مرکزی بحث این است که آیات متشابه از یک‌سو می‌توانند محل سوء برداشت و فتنه‌انگیزی شوند و از سوی دیگر، مفسران و پژوهشگران علوم قرآنی برای وجود آن‌ها حکمت‌هایی مطرح کرده‌اند. نویسنده از همان آغاز، مسئله را فقط در حد تعریف واژه‌ها نگه نمی‌دارد و نشان می‌دهد که بحث متشابهات به فهم هدایت قرآنی، حدود عقل، نقش تدبر و نسبت میان ظاهر آیات و معنای درست آن‌ها گره خورده است.
کتاب حکمت متشابهات در 4 فصل تنظیم شده است. فصل اول به کلیات اختصاص دارد و در آن مفاهیمی مانند حکمت و آیات متشابه از نظر لغوی و اصطلاحی بررسی می‌شود. در همین بخش، دیدگاه‌های چهره‌هایی مانند راغب اصفهانی، طبرسی، فخررازی، زرکشی، سیوطی و علامه طباطبایی کنار هم قرار می‌گیرد تا گستره‌ی اختلاف‌نظرها روشن شود. سپس بحث مهم راز وجود متشابهات مطرح می‌شود؛ اینکه آیا وجود این آیات امری ضروری بوده یا باید برای آن حکمت‌هایی جداگانه در نظر گرفت.
کتاب حکمت متشابهات در فصل‌های بعدی، حکمت‌های مطرح‌شده برای آیات متشابه را در 3 حوزه دسته‌بندی می‌کند: عقل و معرفت، اثبات عظمت قرآن و بهره‌مندی از اهل بیت، و آزمایش و رشد انسان. در هر بخش، نویسنده فقط به نقل دیدگاه‌ها بسنده نکرده و تقریرهای مختلف را با نقدهای درون‌متنی همراه کرده است. همین شیوه باعث شده متن کتاب بیشتر شبیه یک بررسی مسئله‌محور باشد تا صرفاً فهرستی از اقوال. فضای اثر پژوهشی است و تمرکز آن بر این است که نشان دهد متشابهات چگونه در مباحثی مثل تدبر، گسترش دانش، بلاغت قرآن، رجوع به مفسران و سنجش انسان نقش پیدا می‌کنند.

خلاصه کتاب حکمت متشابهات

کتاب حکمت متشابهات با طرح این پرسش آغاز می‌شود که آیات متشابه در قرآن دقیقاً چه هستند و چرا در کتابی هدایت‌گر حضور دارند. نویسنده ابتدا معنای حکمت و متشابه را از نگاه لغویان و مفسران بررسی می‌کند و سپس سراغ دیدگاه‌های گوناگون در تعریف آیات متشابه می‌رود. بعد از این بخش، کتاب نظریه‌های مختلف درباره‌ی علت یا حکمت وجود متشابهات را در چند محور اصلی سامان می‌دهد: نقش آن‌ها در ورزیده‌شدن عقل، گسترش دانش، نشان‌دادن عظمت قرآن، پیوند با اهل بیت و نیز آزمایش و رشد انسان. در کنار نقل این دیدگاه‌ها، نقدهایی هم مطرح می‌شود تا روشن شود کدام استدلال‌ها استوارترند و کدام‌ها با اشکال روبه‌رو هستند.

چرا باید کتاب حکمت متشابهات را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب حکمت متشابهات را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب مسئله‌ی آیات متشابه را از سطح تعریف واژه فراتر می‌برد و آن را به پرسش‌های مهم فهم قرآن پیوند می‌دهد.
• خواننده با دیدگاه‌های مفسران و دانشمندان علوم قرآنی درباره‌ی محکم و متشابه آشنا می‌شود و تفاوت این دیدگاه‌ها را کنار هم می‌بیند.
• این اثر حکمت‌های مطرح‌شده برای وجود متشابهات را دسته‌بندی می‌کند و بررسی آن‌ها را پراکنده رها نمی‌کند.
• کتاب فقط ناقل اقوال نیست و نقدهای وارد بر هر تقریر را هم مطرح می‌کند؛ بنابراین مسیر بحث روشن‌تر می‌شود.
• مطالعه‌ی آن برای فهم نسبت میان عقل، تدبر، هدایت، فتنه‌انگیزی و تفسیر آیات قرآنی سودمند است.
• این کتاب نشان می‌دهد که بحث متشابهات فقط یک موضوع اصطلاحی نیست و به مسائل اعتقادی و تفسیری گسترده‌تری وصل می‌شود.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب حکمت متشابهات به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگران علوم قرآن و تفسیر که می‌خواهند با مسئله‌ی محکم و متشابه دقیق‌تر آشنا شوند.
• خوانندگانی که درباره‌ی نسبت آیات متشابه با هدایت قرآنی و امکان سوء برداشت از آیات سؤال دارند.
• علاقه‌مندان به مباحث تفسیری که می‌خواهند دیدگاه مفسران مختلف را در یک چارچوب دسته‌بندی‌شده ببینند.
• کسانی که به بحث‌های مربوط به عقل، تدبر و حدود فهم انسان در مواجهه با متن دینی علاقه دارند.
• مخاطبانی که می‌خواهند با نقد و بررسی استدلال‌های مطرح‌شده درباره‌ی حکمت متشابهات آشنا شوند.