کتاب فرائد الفوائد

کتاب فرائد الفوائد [در احوال مدارس و مساجد] نوشته محمد زمان بن کلبعلی تبریزی و به کوشش رسول جعفریان، متنی فارسی از دل سنت دینی و آموزشی دوره‌ی صفوی است که به مسجد و مدرسه فقط به‌عنوان بنا نگاه نمی‌کند، بلکه آن‌ها را محل شکل‌گیری عبادت، دانش، آداب و زندگی جمعی می‌بیند. نویسنده در دو باب اصلی، هم از فضیلت و احکام و آداب مساجد سخن گفته و هم از جایگاه مدرسه، علم، معلم و متعلم. این کتاب را مرکز نشر میراث مکتوب منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فرائد الفوائد

کتاب فرائد الفوائد [در احوال مدارس و مساجد] اثر محمد زمان بن کلبعلی تبریزی رساله‌ای مفصل درباره‌ی دو نهاد مهم فرهنگ اسلامی، یعنی مسجد و مدرسه، است. نویسنده این اثر را به فارسی نوشته و از همان آغاز روشن کرده که قصدش فقط گردآوری احکام پراکنده نبوده، بلکه می‌خواسته مجموعه‌ای فراهم کند که هم به فضیلت ساختن و آباد نگه‌داشتن این مکان‌ها بپردازد و هم آداب حضور در آن‌ها را شرح دهد. متن از دل فضای فکری اصفهان صفوی بیرون آمده و از همین رو، علاوه بر مباحث عبادی و آموزشی، نشانه‌هایی از وضعیت علمی، مذهبی و اجتماعی آن دوره را نیز در خود نگه داشته است.
کتاب فرائد الفوائد [در احوال مدارس و مساجد] در دو باب تنظیم شده است: باب اول درباره‌ی مساجد و باب دوم درباره‌ی مدارس. در بخش مساجد، فصل‌هایی درباره‌ی معنای مسجد، ثواب ساختن آن، آداب ورود و حضور، کارهایی که در مسجد شایسته نیست، پیشینه‌ی نخستین مسجدها و احوال مسجدهای مشهور آمده است. عنوان‌هایی مانند آداب ورود به مسجد، اعتکاف، اذان گفتن، مسجد النبی، مسجد کوفه و مسجد سهله نشان می‌دهد که نویسنده هم به بحث‌های فقهی و روایی توجه داشته و هم به جایگاه تاریخی و معنوی برخی مکان‌ها. در بخش مدارس نیز از معنای مدرسه، جواز و استحباب ساختن آن، آداب اقامت در مدرسه، علم و علما، آداب معلم و متعلم و احوال بعضی مدرسه‌ها سخن رفته است.
کتاب فرائد الفوائد [در احوال مدارس و مساجد] فقط فهرستی از احکام نیست. در لابه‌لای فصل‌ها می‌توان نگاه نویسنده به علم، زهد، معاشرت اهل دانش، نسبت دین و آموزش و حتی بعضی کشمکش‌های فکری زمانه‌اش را دید. اشاره به مدرسه‌ی شیخ لطف‌الله، نام بردن از عالمان، بحث درباره‌ی علوم لازم، پاکی نیت در تحصیل علم و نیز پرداختن به تعمیر مشاهد و آداب زیارت، این کتاب را به منبعی تبدیل کرده که هم برای شناخت آداب دینی مهم است و هم برای فهم بخشی از فضای فرهنگی اصفهان و سنت آموزشی آن دوره.

خلاصه کتاب فرائد الفوائد

فرائد الفوائد [در احوال مدارس و مساجد] از این پرسش آغاز می‌کند که مسجد و مدرسه در زندگی دینی چه جایگاهی دارند و چگونه باید با آن‌ها روبه‌رو شد. محمد زمان بن کلبعلی تبریزی در باب نخست، از معنای مسجد، فضیلت ساختن و آبادکردن آن، آداب ورود، نماز، حضور در جمع، حدود رفتارهای مجاز و معرفی مسجدهای مشهور سخن می‌گوید. در باب دوم، بحث به مدرسه می‌رسد؛ جایی که نویسنده از ارزش علم، ضرورت بعضی دانش‌ها، آداب معلم و متعلم، شیوه‌ی بودن در مدرسه و جایگاه اهل دانش حرف می‌زند. در پایان نیز موضوعاتی مانند زیارت، تعمیر مشاهد و چند مسئله‌ی متفرقه به متن افزوده شده است.

چرا باید کتاب فرائد الفوائد را بخوانیم؟

دلایل خواندن فرائد الفوائد [در احوال مدارس و مساجد] را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تصویری روشن از نگاه دینی به مسجد و مدرسه، نه فقط به‌عنوان بنا بلکه به‌عنوان محل عبادت و آموزش، ارائه می‌دهد.
• خواننده با مطالعه‌ی آن می‌تواند با آداب حضور در مسجد، احکام مرتبط و فضیلت‌های نقل‌شده در منابع کهن آشنا شود.
• بخش مربوط به مدارس، جایگاه علم، معلم، متعلم و شرایط تحصیل را از زاویه‌ی سنتی و تاریخی نشان می‌دهد.
• اشاره‌های کتاب به مسجدها و مدرسه‌های مشهور، شناختی مفید از فضای مذهبی و آموزشی اصفهان و جهان اسلامی به دست می‌دهد.
• این کتاب برای کسانی مناسب است که می‌خواهند پیوند میان عبادت، آموزش، وقف، زیارت و زندگی جمعی را در آثار فارسی کهن دنبال کنند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن فرائد الفوائد [در احوال مدارس و مساجد] به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• پژوهشگران تاریخ فرهنگ و آموزش اسلامی که به جایگاه مدرسه و مسجد در متون فارسی علاقه دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند با آداب، فضیلت‌ها و احکام مربوط به مسجد در منابع کهن آشنا شوند.
• علاقه‌مندان به تاریخ اصفهان و نهادهای دینی و آموزشی آن.
• کسانی که موضوع علم، آداب تعلیم و تعلم و نگاه عالمان گذشته به تحصیل را دنبال می‌کنند.
• مخاطبانی که از خواندن متون کلاسیک فارسی با درون‌مایه‌ی دینی و تاریخی لذت می‌برند.