کتاب نظریه استعمارزدایی ذهن

کتاب نظریه استعمارزدایی ذهن (Decolonizing Philosophies of Education) گردآوری علی عبدی و ترجمه محسن بهلولی فسخودی، متشکل از ۱۲ مقاله است که مسئله‌ی استعمار را فقط در تصرف سرزمین و منابع خلاصه نمی‌کنند و آن را تا لایه‌های آموزش، فرهنگ، زبان و ذهن مورد بررسی قرار می‌دهند. این اثر از خلال فصل‌هایی درباره‌ی آموزش، عدالت اجتماعی، آفریقا، دیاسپورا و بازنمایی رسانه‌ای نشان می‌دهد چگونه سلطه می‌تواند در شیوه‌ی دانستن و دیدن جهان ادامه پیدا کند. این کتاب در مجموعه‌ی «استعمارشناسی در ایران» پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی منتشر شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب نظریه استعمارزدایی ذهن

کتاب نظریه استعمارزدایی ذهن با گردآوری علی عبدی، اثری است که بحث استعمار را از سطح سیاست و اقتصاد فراتر می‌برد و به قلمرو آموزش، معرفت، زبان، هویت و حافظه‌ی جمعی می‌کشاند. محور اصلی اثر این است که سلطه فقط با اشغال سرزمین پیش نمی‌رود، بلکه با تغییر نظام‌های یادگیری، تحقیر دانش بومی، طبیعی‌ جلوه‌دادن نابرابری و بازسازی ذهنیت استعمارشده ادامه پیدا می‌کند. از همین‌جا، مسئله‌ی استعمارزدایی هم فقط به استقلال سیاسی محدود نمی‌ماند و به بازپس‌گیری شیوه‌های فهم، آموزش و تعریف خویش گره می‌خورد.

این کتاب از ۱۲ فصل تشکیل شده و هر فصل یکی از ابعاد این مسئله را باز می‌کند. در فصل‌های آغازین، بحث بر سر فلسفه‌های تعلیم‌وتربیت استعمارزدا، معرفت‌شناسی‌های گفتمانی و نسبت آموزش با عدالت اجتماعی است. سپس کتاب به نمونه‌ها و چهره‌هایی می‌رسد که در برابر الگوهای استعماری ایستاده‌اند؛ از جمله نایرره و تاگور که هر کدام از زاویه‌ای متفاوت به آموزش رهایی‌بخش، زبان، خوداتکایی و نقد تعلیم‌وتربیت استعماری پرداخته‌اند. در فصل‌های بعدی، موضوع‌هایی مانند دیاسپورا، روابط بومیان و کانادایی‌ها، بازنمایی جوانان مسلمان در رسانه‌های غربی، فلسفه‌های تربیتی آفریقایی، برابری جنسیتی در آموزش عالی آفریقا، آموزش علم و برنامه‌ی درسی ریاضیات در اوگاندا بررسی می‌شود.

کتاب نظریه استعمارزدایی ذهن اثری مسئله‌محور و بحث‌برانگیز است. علی عبدی می‌کوشد نشان دهد که آموزش می‌تواند هم ابزار سلطه باشد و هم زمینه‌ی رهایی. به‌ همین‌ دلیل، در بخش‌های مختلف با پرسش‌هایی روبه‌رو می‌شویم درباره‌ی اینکه چه چیزی دانش معتبر شمرده می‌شود، چه صداهایی حذف می‌شوند و چگونه نهادهای آموزشی می‌توانند نابرابری را بازتولید کنند. گستره‌ی مثال‌ها و مقاله‌های گردآوری‌شده باعث شده این کتاب فقط به یک جغرافیا محدود نماند و تصویری چندوجهی از تجربه‌های استعمار و کوشش‌های استعمارزدایانه ارائه کند.

خلاصه کتاب نظریه استعمارزدایی ذهن

کتاب نظریه استعمارزدایی ذهن مجموعه‌ای از مقاله‌ها و بحث‌هاست که نشان می‌دهد استعمار چگونه از راه آموزش، زبان، رسانه، برنامه‌ی درسی و نظام‌های دانایی در زندگی جوامع ماندگار می‌شود. اثر از این ایده شروع می‌کند که استعمار ذهن، ماندگارتر از اشغال سرزمین است؛ چون می‌تواند تحقیر فرهنگ بومی، پذیرش نابرابری و وابستگی فکری را به امری عادی تبدیل کند.

در ادامه، فصل‌های مختلف کتاب به نمونه‌های مشخصی از این فرایند می‌پردازند: از آموزش عدالت اجتماعی و نقد معرفت‌شناسی‌های مسلط گرفته تا تجربه‌های آفریقایی، اندیشه‌های نایرره و تاگور، وضعیت دیاسپورا، بازنمایی جوانان مسلمان در رسانه‌های غربی و مسئله‌ی برابری جنسیتی در آموزش عالی. حاصل این مسیر، ترسیم تصویری از استعمارزدایی است که با بازاندیشی در آموزش و بازسازی جایگاه دانش‌های به‌ حاشیه‌ رانده‌شده پیوند دارد.

چرا باید کتاب نظریه استعمارزدایی ذهن را بخوانیم؟

دلایل خواندن نظریه استعمارزدایی ذهن را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب استعمار را فقط در سطح اشغال سیاسی نمی‌بیند و پیوند آن را با آموزش، زبان، فرهنگ و ذهن نشان می‌دهد.
• خواننده با مطالعه‌ی آن می‌تواند نقش نظام‌های آموزشی را در بازتولید نابرابری یا مقاومت در برابر آن دقیق‌تر بررسی کند.
• فصل‌های متنوع کتاب امکان آشنایی با نمونه‌های گوناگون از آفریقا، هند، کانادا و رسانه‌های غربی را فراهم می‌کند.
• این اثر برای فهم نسبت میان دانش بومی و دانش مسلط، پرسش‌های روشنی پیش می‌کشد.
• بحث‌های کتاب درباره‌ی عدالت اجتماعی، برابری جنسیتی و بازنمایی رسانه‌ای، موضوع استعمارزدایی را به مسائل امروز پیوند می‌دهد.
• خواندن این کتاب به درک بهتر مفهوم استعمار ذهن و پیامدهای ماندگار آن در زندگی اجتماعی کمک می‌کند.

خواندن کتاب نظریه استعمارزدایی ذهن را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن نظریه استعمارزدایی ذهن به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگران علوم انسانی که به مطالعات استعمار، آموزش و فرهنگ علاقه دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند نسبت میان تعلیم‌وتربیت و سلطه را از زاویه‌ای گسترده‌تر بررسی کنند.
• کسانی که درباره‌ی دانش بومی، هویت فرهنگی و نقد الگوهای مسلط فکری پرسش دارند.
• علاقه‌مندان به مباحث آفریقا، پسااستعمار، دیاسپورا و بازنمایی رسانه‌ای مسلمانان.
• مخاطبانی که می‌خواهند درباره‌ی عدالت اجتماعی و نقش نهادهای آموزشی در شکل‌دادن به آن بیشتر بدانند.