کتاب آزادی و توسعه

کتاب آزادی و توسعه نوشته‌ی آنگلا مرکل و بِآتِه باومن با ترجمه‌ی علی اشرف افخمی روایتی مفصل از زندگی شخصی و مسیر سیاسی یکی از اثرگذارترین رهبران معاصر آلمان است که نشر نیستان هنر آن را منتشر کرده است. این کتاب از دل تجربه‌ی زیسته‌ی مرکل در دو نظام کاملاً متفاوت، یعنی دیکتاتوری آلمان شرقی و دموکراسی جمهوری فدرال آلمان، شکل گرفته و از کودکی او در خانواده‌ای کشیش‌زاده تا شانزده سال صدراعظمی و سپس کناره‌گیری از قدرت را در بر می‌گیرد. نویسندگان در این اثر، هم به جزئیات زندگی روزمره در آلمان شرقی، محدودیت‌ها، سازوکارهای امنیتی و فضای ایدئولوژیک آن دوره پرداخته‌اند و هم به فرازهای مهم سیاست آلمان متحد؛ از فرو ریختن دیوار برلین و وحدت دو آلمان تا بحران پناهجویان، همه‌گیری کووید ۱۹، جنگ عراق، تحولات اتحادیه اروپا و در نهایت شوک حمله روسیه به اوکراین. در کنار روایت مرکل، مقدمه‌ی مفصل مترجم کتاب، این داستان فردی را در بستری گسترده‌تر از بحث توسعه، حکمرانی، اقتصاد بازار اجتماعی و تجربه‌ی کشورهای مختلف قرار داده است. آزادی و توسعه در عین آنکه خاطرات و روایت‌های شخصی مرکل را بازگو می‌کند، به پرسش‌های کلیدی درباره‌ی کارکرد سیاست، نقش احزاب، اهمیت نهادها، نسبت اخلاق و قدرت و تفاوت سه الگوی حکمرانی در آلمان (هیتلری، آلمان شرقی و آلمان متحد) نیز می‌پردازد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب آزادی و توسعه

کتاب آزادی و توسعه اثری است که آنگلا مرکل به همراه مشاور دیرینه‌اش بِآتِه باومن نوشته است و در آن، زندگی خود را به دو «نیمه» تقسیم کرده است: نیمه‌ی اول، ۳۵ سال زیستن در جمهوری دموکراتیک آلمان (آلمان شرقی) زیر یک نظام تک‌حزبی امنیتی، و نیمه‌ی دوم، حضور در جمهوری فدرال آلمان (آلمان متحد) و طی‌کردن مسیری که از یک پژوهشگر فیزیک و شیمی کوانتومی به نخستین صدراعظم زن این کشور ختم شده است. نویسندگان در مقدمه تأکید کرده‌اند که اگر این داستان پیش از وقوع، به‌عنوان یک اثر تخیلی پیشنهاد می‌شد، احتمالاً غیرقابل‌باور به نظر می‌رسید. ساختار کتاب بر پایه‌ی روایت خطی زندگی مرکل از تولد در ۱۹۵۴ در هامبورگ، مهاجرت خانواده‌اش به آلمان شرقی، کودکی در کویتزو و تمپلین، تحصیل در لایپزیک، کار پژوهشی در آکادمی علوم برلین، ورود ناگهانی به سیاست پس از فرو ریختن دیوار برلین و سپس صعود پله‌به‌پله در حزب دموکرات مسیحی تا صدراعظمی است. کتاب آزادی و توسعه در کنار روایت شخصی، به‌طور گسترده به زمینه‌ی تاریخی و ساختارهای سیاسی و اقتصادی آلمان نیز پرداخته است. در بخش‌های مختلف، خواننده با جزئیات زندگی در آلمان شرقی، نقش دستگاه امنیتی استازی، محدودیت سفر، سهمیه‌بندی، کنترل رسانه و آموزش ایدئولوژیک آشنا می‌شود و سپس در فصل‌های بعدی، با چالش‌های وحدت دو آلمان، خصوصی‌سازی گسترده دارایی‌های شرق توسط آژانس تروی‌هند، بیکاری، بازسازی اقتصادی، شکل‌گیری «اقتصاد بازار اجتماعی» و مناقشات سیاسی درون احزاب روبه‌رو می‌شود. کتاب در چند بخش به بحران‌های بزرگ دوران صدراعظمی مرکل مانند بحران پناهجویان ۲۰۱۵، همه‌گیری کووید ۱۹، بحث انرژی هسته‌ای، سیاست‌های اقلیمی، مناقشات اتحادیه اروپا و در نهایت حمله روسیه به اوکراین می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه تصمیم‌های سیاسی در بستر نهادها، افکار عمومی، احزاب و فشارهای بین‌المللی شکل می‌گیرند. مقدمه‌ی مفصل مترجم نیز با طرح نمونه‌هایی از مالزی، سنگاپور، چین، ویتنام، آلمان و دیگر کشورها، این روایت را به بحثی گسترده‌تر درباره‌ی حکمرانی، توسعه، سرمایه‌گذاری، نقش بخش خصوصی و اهمیت یادگیری از تجربه‌ی دیگران پیوند داده است.

خلاصه کتاب آزادی و توسعه

هسته‌ی اصلی کتاب آزادی و توسعه، پاسخ به این پرسش است که چگونه زنی که ۳۵ سال نخست زندگی‌اش را در یک نظام دیکتاتوری کمونیستی گذرانده، می‌تواند در نیمه‌ی دوم زندگی‌اش قدرتمندترین مقام اجرایی آلمان متحد را برای شانزده سال در اختیار بگیرد و بدون برکناری یا کودتا، در نهایت داوطلبانه از قدرت کنار برود. مرکل و باومن برای پاسخ به این سؤال، از جزئی‌ترین لایه‌های زندگی روزمره شروع کرده‌اند: کودکی در خانواده‌ی یک کشیش پروتستان در آلمان شرقی، زندگی در مستغلات والدهوف در تمپلین، هم‌نشینی با افراد دارای ناتوانی یادگیری، تجربه‌ی کار و بازی در کنار کارگاه‌ها و مزرعه، و شکل‌گیری نخستین درک‌ها از عدالت، مسئولیت و تفاوت میان «زندگی رسمی» و «زندگی واقعی». کتاب سپس به‌تدریج فضای آلمان شرقی را ترسیم می‌کند: مصادره‌ی زمین‌ها و کسب‌وکارها، سلطه‌ی استازی بر زندگی خصوصی، کنترل رسانه و آموزش، اجبار به گذراندن دروس مارکسیسم-لنینیسم، محدودیت سفر، سهمیه‌بندی، ممنوعیت‌های ظاهراً کوچک مثل شلوار جین و موی بلند در مدارس، و شبکه‌ی خبرچینی که حتی در سطح مدرسه فعال بود. در این بستر، مرکل مسیر علمی خود را در فیزیک و شیمی کوانتومی انتخاب می‌کند، چون معتقد است دولت نمی‌تواند قوانین علم را تغییر دهد. او در المپیادهای ریاضی بلوک شرق مدال می‌گیرد، زبان روسی و انگلیسی می‌آموزد، دکتری خود را در آکادمی علوم برلین می‌گیرد و در عین حال، از نزدیک ناکارآمدی ساختار اقتصادی و سیاسی آلمان شرقی را لمس می‌کند. نقطه‌ی عطف روایت، فرو ریختن دیوار برلین در ۹ نوامبر ۱۹۸۹ است؛ شبی که مرکل در میان جمعیت از مرز عبور می‌کند، به آپارتمان یک شهروند برلین غربی می‌رود، طعم «آزادی» را می‌چشد و صبح روز بعد در قطار، گفت‌وگوی مرزبانان را درباره‌ی «از دست رفتن توجیه وجودی‌شان» می‌شنود. از اینجا، کتاب وارد نیمه‌ی دوم زندگی او می‌شود: پیوستن به جنبش بیداری دموکراتیک، حضور در دولت انتقالی آلمان شرقی به‌عنوان معاون سخنگو، مشارکت در فرایند وحدت، ورود به بوندستاگ، وزارت زنان و جوانان، سپس وزارت محیط زیست و ایمنی هسته‌ای، و در نهایت رهبری حزب دموکرات مسیحی و رسیدن به صدراعظمی در قالب «ائتلاف بزرگ» با سوسیال دموکرات‌ها. در فصل‌های بعدی، نویسندگان نشان می‌دهند که مرکل چگونه با تکیه بر چند اصل ثابت، سیاست را پیش می‌برد: شفافیت و پرهیز از پنهان‌کاری، اعتراف به اشتباه و عذرخواهی، دوری از لجن‌پراکنی، تمرکز بر تصمیم‌گیری به‌جای سخنرانی، اجماع‌سازی میان دولت و ملت، و نگاه واقع‌بینانه به محدودیت‌ها. شعار «ما می‌توانیم این کار را انجام دهیم» در بحران پناهجویان، نمونه‌ای از همین نگرش است که همزمان امیدآفرین و مناقشه‌برانگیز بوده است. کتاب در کنار روایت بحران‌ها، به دستاوردهای اقتصادی دوران مرکل نیز اشاره می‌کند: رشد تولید ناخالص داخلی، افزایش درآمد سرانه، کاهش بیکاری، ثبات نسبی تورم و تقویت جایگاه صادراتی آلمان. مقدمه‌ی مترجم این روایت را به بحثی گسترده‌تر درباره‌ی توسعه پیوند می‌زند: مقایسه‌ی سه دوره‌ی حکمرانی در آلمان (هیتلری، آلمان شرقی، آلمان متحد)، تحلیل نقش استراتژی، حکمرانی خوب، اقتصاد بازار اجتماعی، توانمندسازی بخش خصوصی و توسعه‌ی صادرات، و طرح این ایده که تفاوت خروجی سه دوره، بیش از هر چیز، ناشی از تفاوت در الگوی راهبری و تصمیم‌گیری است. در ادامه، مترجم با آوردن مثال‌هایی از مالزی، سنگاپور، ویتنام، تایوان، امارات و دیگر کشورها، نشان می‌دهد که توسعه «اتفاقی» نیست و به ترکیبی از دانش، اراده، جسارت و سرمایه‌گذاری هدفمند نیاز دارد. او در پایان، این پرسش را پیش می‌کشد که چگونه می‌توان از تجربه‌ی آلمان و مسیر مرکل برای بازاندیشی در حکمرانی و توسعه در ایران بهره گرفت.

چرا باید کتاب آزادی و توسعه را بخوانیم؟

خواندن آزادی و توسعه فرصتی است برای دیدن سیاست و توسعه از زاویه‌ی تجربه‌ی زیسته، نه صرفاً از خلال نظریه‌ها و آمار. این کتاب نشان می‌دهد که چگونه تصمیم‌های کلان سیاسی، از دل زندگی روزمره، تربیت خانوادگی، تجربه‌ی ترس و امید، و مواجهه با شکست و خطا شکل می‌گیرند. روایت مرکل از کودکی در آلمان شرقی تا صدراعظمی در آلمان متحد، امکان مقایسه‌ی ملموس دو نوع حکمرانی را فراهم می‌کند: نظامی متمرکز، امنیتی و ناکارآمد در شرق و الگویی مبتنی بر دموکراسی، اقتصاد بازار اجتماعی و نهادهای پایدار در آلمان متحد. این کتاب همچنین برای کسانی که به موضوع توسعه و حکمرانی علاقه‌مند هستند، یک «میدان مشاهده» غنی فراهم کرده است. در متن، می‌توان سازوکارهای خصوصی‌سازی، چالش‌های بیکاری، نقش احزاب، اهمیت شفافیت مالی، نحوه‌ی مدیریت بحران‌ها (از جنگ و ترور تا همه‌گیری و موج پناهجویان) و رابطه‌ی دولت و جامعه را در یک کشور صنعتی دید. مقدمه‌ی مترجم با پیوندزدن این تجربه به نمونه‌های آسیایی و منطقه‌ای، امکان مقایسه و تأمل درباره‌ی وضعیت ایران را تقویت کرده است. از سوی دیگر، آزادی و توسعه تصویری از رهبری سیاسی ارائه کرده است که بر شنیدن، تحلیل، صبر، تصمیم‌گیری و پذیرش مسئولیت تأکید دارد. مرکل در این روایت، نه به‌عنوان قهرمانی بی‌خطا، بلکه به‌عنوان سیاستمداری نشان داده شده است که اشتباه می‌کند، بازنگری می‌کند، عذرخواهی می‌کند و در عین حال، بر اصولی مانند راست‌گویی، پرهیز از پوپولیسم و تقدم منافع ملی پافشاری کرده است. برای کسانی که به دنبال درک عمیق‌تری از نسبت آزادی، توسعه، اخلاق و قدرت هستند، این کتاب مواد خام فراوانی برای فکرکردن فراهم کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

آزادی و توسعه به کسانی پیشنهاد می‌شود که به سیاست، تاریخ معاصر آلمان، تحولات اروپا و تجربه‌ی زیسته‌ی رهبران علاقه‌مند هستند. این کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران حوزه‌های علوم سیاسی، روابط بین‌الملل، اقتصاد توسعه و مدیریت دولتی، منبعی غنی از مثال‌های عینی درباره‌ی حکمرانی، تصمیم‌گیری و نقش نهادها است. همچنین به مدیران، سیاست‌گذاران، فعالان اقتصادی و کسانی که دغدغه‌ی توسعه، سرمایه‌گذاری، صادرات و توانمندسازی بخش خصوصی دارند، پیشنهاد می‌شود؛ زیرا هم روایت درونی تحولات آلمان را نشان داده است و هم در مقدمه‌ی مترجم، پیوندهایی روشن با مسائل امروز ایران برقرار شده است. برای خوانندگانی که به زندگی‌نامه‌های تحلیلی و خاطرات سیاسی علاقه دارند و می‌خواهند پشت صحنه‌ی تصمیم‌های بزرگ را ببینند، این کتاب انتخاب مناسبی است.

بخشی از کتاب آزادی و توسعه

«در عوض می‌خواهم داستان دو زندگی‌ام را بنویسم، اولی تا سال ۱۹۹۰ در یک دیکتاتوری و دومی از سال ۱۹۹۰ در یک دموکراسی. در لحظه‌ای که اولین خوانندگان این کتاب را در دست می‌گیرند، طول دو نیمه آن را کم و بیش مساوی می‌بینند. اما در واقع، البته، اینها یک زندگی هستند نه دو زندگی. در واقعیت آنها در باره یک زندگی است، بخش دوم را بدون اینکه بخش اول خوانده شده باشد، نمی‌توان درک کرد. چگونه ممکن است که این اتفاق بیفتد، که یک زن بعد از گذراندن سی و پنج سال اول زندگی‌اش را در جمهوری دموکراتیک آلمان (آلمان شرقی)، قادر به گرفتن قدرتمندترین سمتی که در جمهوری فدرال آلمان (آلمان غربی) وجود دارد، بشود و آن را برای شانزده سال نگه دارد؟ و در این مدت طولانی هیچگاه مجبور به ترک آن مسؤلیت نشود و هرگز با رأی مجلس برکنار یا با فشار از حزب اخراج نگردد؟ بزرگ شدن در آلمان شرقی بعنوان کودک یک کشیش چگونه بود؟ چطور در شرایط یک دیکتاتوری تحصیل و کار کرد؟ چگونه فروپاشی و سقوط یک دولت را تجربه نمود؟ و ناگهان از قید و بند آزاد شود؟ این داستانی است که من می‌خواهم برایتان بگویم. البته، مبنای نوشته‌های من عمیقا ذهنی است. در عین حال، هدف من بازتاب صادقانه موضوعات است. امروز، سعی خواهم کرد قضاوت‌های نادرست خود را شناسایی کنم و از چیزهایی که فکر می‌کنم درست انجام داده ام، دفاع خواهم کرد. اما این گزارش کاملی از تمام اتفاقاتی نیست که مورد انتظار برخی بوده باشد یا انتظار می‌رود در این صفحات ظاهر شوند، احتمالاً دیگران هم این کار را نمی‌کنند. بدین لحاظ من از همه درخواست میکنم شرایط من را درک نمایند. هدف من این است که بر نقاط مهمی متمرکز شوم و با استفاده از آنها تلاش کنم انبوه مطالب را خلاصه، طبقه بندی و ارائه کنم، و برای مردم فرصتی ایجاد کنم که بفهمند سیاست چگونه کار می‌کند، چه اصول و مکانیسم‌هایی وجود دارد - و چه چیزی راهنمای من بوده است. سیاست جادوگری نیست سیاست را مردم می‌سازند، مردم با نفوذشان، تجربیاتشان، خود بینی و جاه طلبی‌ها، ضعف‌ها، قوت‌ها، آرزوها، رویاها، اعتقادات، ارزش‌ها و علایقشان. مردمی که اگر می‌خواهند آینده شان را رقم بزنند، باید برای دستیابی به اکثریت در یک دموکراسی مبارزه کنند.»