کتاب مرجع زبان DAX

کتاب مرجع زبان DAX نوشته‌ی روزبه امیرعصامی اثری تخصصی در حوزه‌ی هوش تجاری و تحلیل داده است که موسسه فرهنگی هنری دیباگران تهران آن را منتشر کرده است. این کتاب به‌طور کامل بر زبان DAX در اکوسیستم مایکروسافت تمرکز دارد؛ زبانی که هسته‌ی تحلیلی ابزارهایی مثل پاور بی‌آی، پاور پیوت و سرویس‌های تحلیلی مایکروسافت به‌شمار می‌آید و برای ساخت داشبوردهای تحلیلی، مدل‌سازی داده و نوشتن فرمول‌های تحلیلی استفاده می‌شود. نویسنده در این اثر از سطح مقدماتی شروع کرده و به‌تدریج مفاهیم پیشرفته‌تری مثل مدل‌سازی ستاره‌ای، مفهوم کانتکست در DAX، متغیرها، میژرها، ستون‌های محاسباتی و انواع توابع را توضیح داده است. ساختار کتاب به‌گونه‌ای تنظیم شده که هم برای کسانی که تازه با پاور بی‌آی آشنا شده‌اند قابل استفاده باشد و هم برای کسانی که مدتی با این ابزار کار کرده‌اند و حالا می‌خواهند زبان DAX را عمیق‌تر یاد بگیرند. تمرکز اصلی متن بر توضیح مفاهیم، نشان‌دادن ساختار صحیح مدل داده و ارائه‌ی مثال‌های متعدد از سناریوهای واقعی در گزارش‌سازی و تحلیل است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مرجع زبان DAX

کتاب مرجع زبان DAX با تمرکز بر زبان فرمول‌نویسی DAX در ابزارهای هوش تجاری مایکروسافت نوشته شده و روزبه امیرعصامی در آن تلاش کرده است مسیر یادگیری را از «چرا باید DAX را یاد بگیریم» تا «طراحی مدل داده و نوشتن فرمول‌های پیچیده» پوشش دهد. در ابتدای کتاب مقدمه‌ی ناشر درباره‌ی جایگاه کتاب‌های آموزشی در توسعه‌ی دانش فنی آمده و سپس نویسنده توضیح می‌دهد که DAX چیست، چه نسبتی با پاور بی‌آی و اکسل دارد و چرا بدون تسلط بر آن، توان تحلیلی کاربر در این ابزارها نصف می‌شود. در فصل‌های آغازین، مفاهیمی مثل تفاوت داشبوردهای ساده و حرفه‌ای، نقش DAX در ساخت داشبوردهای پویا، محدودیت‌های ابزارهای گرافیکی در برابر فرمول‌نویسی و این نکته که DAX زبان برنامه‌نویسی برای ساخت اپلیکیشن نیست بلکه زبانی برای تحلیل و مدل‌سازی داده است، تشریح شده است. کتاب مرجع زبان DAX در ادامه به معرفی انواع توابع DAX می‌پردازد؛ از توابع ریاضی، آماری، متنی و منطقی تا توابع فیلتر، زمان و توابع مرتبط با روابط پدر–فرزندی. نویسنده ضمن دسته‌بندی توابع، بارها تأکید کرده است که DAX زبانی مبتنی‌بر فراخوانی توابع است و کاربر نمی‌تواند تابع جدید تعریف کند، اما می‌تواند توابع را به‌صورت تودرتو ترکیب کند و از خروجی یک تابع به‌عنوان ورودی تابع دیگر استفاده کند. کتاب مرجع زبان DAX در فصل‌های میانی و پایانی وارد مباحث عمیق‌تری مثل مبانی هوش تجاری، مدل داده، طراحی مدل ستاره‌ای، تفاوت جداول واقعیت و بعد، مفهوم کلید اصلی و کلید خارجی، جدول تاریخ، جدول هدف فروش و بعدهای مشترک می‌شود. در این بخش‌ها، نویسنده با مثال‌های فروش، مشتری، محصول، ناحیه و زمان نشان داده است که چگونه باید پایگاه داده‌ی عملیاتی نرمال را به مدل ستاره‌ای مناسب برای هوش تجاری تبدیل کرد و چرا این تبدیل برای سرعت و سادگی تحلیل ضروری است. سپس فصل‌هایی به نحوه‌ی فرمول‌نویسی در DAX، انواع داده و عملگرها، ساخت ستون محاسباتی و میژر، استفاده از متغیرها، ایجاد جداول محاسباتی و در نهایت به یکی از مهم‌ترین مفاهیم DAX یعنی «کانتکست» اختصاص یافته است. در این بخش‌ها، کتاب مرجع زبان DAX تفاوت بین فیلتر کانتکست و رو کانتکست، نقش ویژوال‌ها و اسلایسرها در شکل‌دادن به کانتکست، و نحوه‌ی ایجاد رو کانتکست در میژرها با استفاده از توابعی مثل SUMX را با مثال‌های عددی و سناریوهای فروش توضیح داده است. در سراسر کتاب، ساختار فصل‌ها با عناوینی مثل «چرا باید زبان DAX را یاد بگیریم»، «آشنایی با مبانی هوش تجاری»، «آشنایی با مدل داده»، «شروع به کار در DAX»، «مدل‌سازی داده در پاور بی‌آی» و بخش‌های جزئی‌تر برای هر تابع یا گروه تابع پیش می‌رود.

خلاصه کتاب مرجع زبان DAX

هسته‌ی محتوای کتاب مرجع زبان DAX توضیح این نکته است که DAX زبانی مخصوص تحلیل داده و ساخت گزارش‌های تحلیلی در ابزارهای مایکروسافت است و بدون آن، کاربر در حد استفاده از دکمه‌ها و ویزاردها باقی می‌ماند. نویسنده ابتدا نشان می‌دهد که با دانش ابتدایی پاور بی‌آی می‌توان داشبوردهای ساده ساخت، اما به‌محض پیچیده‌ترشدن نیازهای سازمان، کاربر بدون DAX در بن‌بست قرار می‌گیرد. در همین بخش، تفاوت بین «ساده بودن استفاده از DAX» و «آسان نبودن یادگیری آن» مطرح شده و تأکید شده است که مثل یادگیری یک زبان، تمرین مداوم شرط اصلی تسلط است. در ادامه، کتاب توضیح می‌دهد که DAX زبان برنامه‌نویسی برای ساخت اپلیکیشن یا وب‌سایت نیست، بلکه زبانی مبتنی‌بر فراخوانی توابع است که برای بهبود مدل‌سازی داده، افزایش قدرت تحلیل و گزارش‌گیری طراحی شده است. انواع توابع DAX (ریاضی، زمانی، فیلتر، آماری، اطلاعاتی، متنی، منطقی و پدر–فرزندی) معرفی شده و این نکته برجسته شده که کاربر فقط می‌تواند از توابع موجود استفاده کند و اجازه‌ی تعریف تابع جدید ندارد، اما می‌تواند توابع را تودرتو ترکیب کند. سپس کتاب وارد مباحث مدل داده می‌شود: تعریف مدل داده، اجزای آن (داده‌ها، جداول، ستون‌ها، روابط، میژرها، سلسله‌مراتب‌ها)، تفاوت جداول واقعیت و بعد، نقش جدول تاریخ، مفهوم کلید جانشین و اهمیت آن در کاهش حجم جداول واقعیت و پیاده‌سازی تاریخچه‌ی تغییرات (SCD). بخش مهمی از کتاب به مدل‌سازی ستاره‌ای اختصاص دارد؛ جایی که نویسنده نشان می‌دهد چرا مدل نرمال عملیاتی برای هوش تجاری مناسب نیست و چگونه باید آن را به مدلی با یک جدول واقعیت مرکزی و چند جدول بعد ساده تبدیل کرد. نکات عملی مثل ادغام جداول بعدی هم‌موضوع، پرهیز از ادغام جداول واقعیت، انتخاب نام‌های معنادار برای ستون‌ها، حذف جداول و ستون‌های غیرضروری و انتخاب نوع داده‌ی مناسب برای بهبود عملکرد مدل، به‌تفصیل توضیح داده شده است. سپس کتاب وارد فضای فرمول‌نویسی می‌شود: ساخت ستون محاسباتی و میژر، تفاوت آن‌ها، زمان مناسب استفاده از هرکدام، تأثیر ستون‌های محاسباتی بر زمان رفرش و حجم مدل، و توصیه به انتقال بخشی از محاسبات به منبع داده در صورت امکان. در فصل‌های بعد، نویسنده مفهوم متغیر در DAX را معرفی کرده و نشان داده است که چگونه می‌توان با استفاده از VAR و RETURN کدهای خواناتر و کارآمدتر نوشت؛ از تعریف چند متغیر برای فروش، هزینه و سود تا استفاده از متغیرهایی که خروجی آن‌ها یک جدول است. سپس کتاب به سراغ مفهوم کانتکست می‌رود و تفاوت بین فیلتر کانتکست و رو کانتکست را با مثال‌های متعدد از جداول فروش، برند، سال و کشور توضیح می‌دهد. خواننده می‌بیند که چگونه یک میژر ساده‌ی جمع فروش، بسته به ویژوال و فیلترها، نتایج متفاوتی برمی‌گرداند و این تفاوت ناشی از تغییر کانتکست است. در ادامه، نقش توابعی مثل SUMX در ایجاد رو کانتکست در میژرها، تفاوت رفتار همان فرمول در ستون محاسباتی و میژر، و این نکته که در ستون محاسباتی رو کانتکست به‌طور خودکار وجود دارد اما در میژر باید با توابع مناسب ایجاد شود، تشریح شده است. در پایان، کتاب به نکات تکمیلی مثل مدیریت خطاها، تبدیل نوع داده، کار با داده‌های پرت، تنظیم روابط فعال و غیرفعال در مدل و اهمیت طراحی درست دیتا مدل قبل از ساخت ویژوال‌ها می‌پردازد.

چرا باید کتاب مرجع زبان DAX را بخوانیم؟

کتاب مرجع زبان DAX برای کسانی که با پاور بی‌آی یا سایر ابزارهای تحلیلی مایکروسافت کار می‌کنند فرصتی فراهم کرده است تا از سطح کار با نمودارها و دکمه‌ها فراتر بروند و منطق تحلیلی پشت گزارش‌ها را بفهمند. این کتاب نشان می‌دهد که چرا بدون درک مدل داده و کانتکست، حتی فرمول‌های ظاهراً ساده می‌توانند نتایج اشتباه تولید کنند و چگونه طراحی نادرست مدل، سرعت و دقت کل سیستم هوش تجاری را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. تمرکز متن بر توضیح گام‌به‌گام مفاهیم کلیدی مثل جداول واقعیت و بعد، مدل ستاره‌ای، میژر، ستون محاسباتی، متغیر و کانتکست باعث شده است که خواننده بتواند بین ساختار داده و فرمول‌نویسی ارتباط برقرار کند. از سوی دیگر، کتاب مرجع زبان DAX فقط به معرفی توابع بسنده نکرده و آن‌ها را در قالب سناریوهای واقعی مثل فروش، هدف فروش، تحلیل مشتریان، جدول تاریخ و بعدهای مشترک توضیح داده است. این رویکرد کمک می‌کند خواننده بفهمد هر تابع در چه موقعیتی به کار می‌آید و چه تأثیری بر عملکرد مدل دارد. همچنین تأکید مکرر بر نکات عملکردی مثل کاهش حجم جداول واقعیت، انتخاب نوع داده‌ی مناسب، پرهیز از ستون‌های محاسباتی غیرضروری در جداول بزرگ و استفاده‌ی هوشمندانه از متغیرها، این اثر را به منبعی مناسب برای کسانی تبدیل کرده است که علاوه‌بر یادگیری سینتکس DAX، به بهینه‌سازی مدل و گزارش‌ها هم فکر می‌کنند. برای کسانی که می‌خواهند در نقش توسعه‌دهنده‌ی داشبورد و سیستم هوش تجاری جدی‌تر ظاهر شوند، این کتاب مسیری نسبتاً منظم از مبانی تا مفاهیم پیشرفته‌ی DAX ترسیم کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به تحلیلگران داده، کاربران پاور بی‌آی، متخصصان هوش تجاری، مدیران گزارش‌گیری سازمانی، دانشجویان رشته‌های مرتبط با فناوری اطلاعات و مدیریت که با داده و گزارش سروکار دارند و همچنین برنامه‌نویسانی که می‌خواهند منطق تحلیلی پشت مدل‌های داده در ابزارهای مایکروسافت را بهتر درک کنند پیشنهاد می‌شود.