کتاب شبح

کتاب شبح نوشته‌ی محمدرضا نصرت روایتی مفصل از زندگی و خاطرات سیدعلی جعفری است؛ جوانی افغانستانی‌تبار و بزرگ‌شده‌ی قم که به‌عنوان مدافع حرم به سوریه می‌رود، اسیر تکفیری‌ها می‌شود و پس از ماه‌ها شکنجه و زندان، از یکی از مخوف‌ترین زندان‌های آن‌ها فرار می‌کند. در این کتاب، نویسنده با همراهی و گفت‌وگوهای طولانی با سیدعلی جعفری، جزئیات زندگی او را از کودکی و نوجوانی در محله‌های حاشیه‌ای قم تا کارگری در کارخانه‌های دمپایی، ترک تحصیل، تصادف‌های سنگین، رفتن به سوریه، حضور در خط مقدم، بهداری، اسارت و فرار بازسازی کرده است. ویراستاری اثر را زهرا حیدری انجام داده و نشر خط مقدم آن را منتشر کرده است. شبح از همان صفحات ابتدایی، فضای زندگی سخت یک خانواده‌ی مهاجر افغانستانی در قم، تجربه‌ی فقر، کارگری، ترک تحصیل و در عین حال شیطنت‌ها و رفاقت‌های نوجوانی را کنار هم می‌آورد و بعد به‌تدریج وارد فضای جنگ سوریه، تیپ فاطمیون، خط مقدم، مجروحان و شهدا، و سپس اسارت در دست گروه‌های تکفیری می‌شود. ساختار کتاب بر پایه‌ی خاطرات شفاهی است که به‌صورت روایی و پیوسته تنظیم شده و فصل‌بندی آن از کودکی تا فرار از زندان و بازگشت، مسیر زندگی را قدم‌به‌قدم دنبال می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب شبح

کتاب شبح با تمرکز بر زندگی و خاطرات سیدعلی جعفری، از همان ابتدا با فصل «کودکی و نوجوانی» شروع می‌شود و خواننده را به کوچه‌پس‌کوچه‌های قم و مدرسه‌ی ساده‌ای در محله‌ی قائم می‌برد؛ جایی که سیدعلی با فلک‌شدن‌های مکرر، شیلنگ قرمز بدنام، بازی «زندان آزادی» در حیاط مدرسه، اخراج از کلاس و بازگشت مادرش برای راضی‌کردن مدیر، نخستین تجربه‌های تلخ و شیرین زندگی را پشت سر می‌گذارد. محمدرضا نصرت در این کتاب، کودکی و نوجوانی را نه‌فقط به‌عنوان مقدمه‌ای کوتاه، بلکه به‌عنوان بخشی جدی از روایت آورده است؛ از مرگ خواهر کوچکش لیلا، مهاجرت و فقر خانواده، خیانت شریک پدر، کار در کارخانه‌های دمپایی، ترک تحصیل در مقطع ابتدایی، سیگاری‌شدن در ده‌سالگی، تصادف‌های متعدد با موتور و بستری‌شدن طولانی در بیمارستان شریعتی تا بدهی سنگین خانواده. این بخش‌ها نشان می‌دهد قهرمان خاطرات، پیش از جنگ و اسارت، سال‌ها با سختی‌های دیگری دست‌وپنجه نرم کرده است. کتاب شبح در ادامه، با فصل‌هایی مثل «سفر به سوریه»، «پشیمانی»، «عملیات بزرگ»، «آغاز اسارت»، «خرید و فروش»، «بدترین روزها»، «زندان کوبرا»، «فرار از زندان کوبرا» و «کابوس‌ها و رؤیاها» مسیر زندگی سیدعلی را از لحظه‌ی تصمیم برای رفتن به سوریه تا بازگشت دنبال می‌کند. در فصل‌های میانی، کتاب وارد فضای آموزش نظامی در پادگان آمل، آشنایی با چهره‌هایی مثل ذاکر، اسحاق، رضا، حسن، سیدعباس و فرماندهانی مانند ابوحامد و فاتح، و سپس حضور در خط مقدم شهرک‌هایی مثل ملیحه، کفرین و حران‌العوامید می‌شود. بخش بهداری، مجروحان و شهدا، اشتباهات مرگبار در جنگ شهری، و صحنه‌هایی مثل قطع‌شدن پاها، شهادت با لب تشنه و سر بریدن رضا اسماعیلی، از پررنگ‌ترین قسمت‌های کتاب هستند. در فصل‌های پایانی، روایت به اسارت در دست تکفیری‌ها، خریدوفروش اسرا، شکنجه‌ها، زندان کوبرا و فرار دسته‌جمعی از زندان می‌رسد و سپس به کابوس‌ها و رؤیاهایی که بعد از بازگشت، هنوز سیدعلی را رها نکرده است. این کتاب در مجموع ۲۶۲ صفحه دارد و نشر خط مقدم آن را منتشر کرده است.

خلاصه کتاب شبح

کتاب شبح مسیر زندگی سیدعلی جعفری را از یک کودک مهاجر افغانستانی در قم تا اسیر فراری از زندان تکفیری‌های سوریه دنبال می‌کند. روایت با خاطرات مدرسه شروع می‌شود؛ جایی که سیدعلی برای گرفتن نمره، شیلنگ قرمزی برای معلم می‌برد و بعد می‌فهمد همان شیلنگ ابزار فلک‌کردن بچه‌هاست و خودش هم با همان شیلنگ کتک می‌خورد. اخراج از مدرسه به‌خاطر شکستن شیشه با پاره‌آجر، بازگشت مادر برای راضی‌کردن مدیر، مرگ خواهر کوچکش لیلا پس از رفتن پدر به افغانستان، خالی‌شدن انبار دمپایی پدر به‌دست شریک، و ترک تحصیل برادران بزرگ‌تر برای کارگری، فضای خانوادگی و اقتصادی او را ترسیم می‌کند. سیدعلی خیلی زود وارد کار می‌شود؛ از چسباندن مارک دمپایی در شیفت شب تا نجاری و کارگری ساختمان. در ده‌سالگی سیگار می‌کشد، در نوجوانی عاشق موتور است و چندین‌بار تصادف می‌کند؛ یک‌بار آن‌قدر شدید که نزدیک است دست‌وپایش را قطع کنند و خانواده زیر بار هزینه‌های سنگین بیمارستان می‌رود. در کنار این‌ها، رفاقت با سیدمصطفی و دیگر هم‌محلی‌ها، دعواها، فرار موقت به کاشان و اردوگاه اصفهان به‌خاطر نداشتن مجوز تردد، و تجربه‌ی بازداشت مهاجران افغانستانی، بخشی از پس‌زمینه‌ی شخصیتی او را می‌سازد. نقطه‌ی عطف کتاب شبح زمانی است که سیدمصطفی بعد از بازگشت از سوریه، در حیاط مسجد جمکران از عملیات شناسایی و درگیری‌های نزدیک تعریف می‌کند و همین روایت‌ها، همراه با شوق زیارت حرم حضرت زینب (س)، سیدعلی را به سمت ثبت‌نام برای اعزام می‌کشاند. دوره‌ی آموزشی در پادگان آمل با خشم شب، تمرین‌های سخت، شوخی‌های تند ذاکر، و آشنایی با زابلی و دیگر نیروها می‌گذرد. سپس اعزام به سوریه، ورود به فرودگاه دمشق، تقسیم نیروها، و نخستین حضور در خط ملیحه و خانه‌های سوراخ‌شده‌ای که با تونل‌های دیواری به هم وصل شده‌اند، او را وارد تجربه‌ی واقعی جنگ می‌کند. در ادامه، سیدعلی هم نیروی پیاده است و هم مدتی در بهداری کار می‌کند. صحنه‌هایی مثل اشتباه ذاکر در گرفتن نیروهای خودی به‌جای دشمن، حمله‌ی شبانه‌ی مسلحین و مقاومت ذاکر و اسحاق روی خاکریز، مجروح‌شدن سرباز سوری از سوراخ دیوار، قطع‌شدن پای سیدعباس با گلوله‌ی اس‌پی‌جی، و روزهایی که ده‌ها شهید و مجروح به بهداری می‌آورند، بخش مهمی از روایت را تشکیل می‌دهد. کتاب به‌تفصیل از مجروحی می‌گوید که هر دو پایش قطع شده و با فریاد «لبیک یا زینب» جان می‌دهد، از سیزده شهید فاطمیون که بر اثر اشتباه آتش خودی در خانه‌ای هدف توپ قرار می‌گیرند، و از رضا اسماعیلی که برای نجات یک پیک، جلوتر می‌رود، مجروح و اسیر می‌شود و تکفیری‌ها سرش را با بیسیم روشن می‌برند. در کنار این صحنه‌ها، کتاب به حاشیه‌هایی مثل اتهام ترسو بودن نیروهای بهداری، دلخوری سیدعلی و رضا و حسن، جابه‌جایی او بین بهداری و حراست، و رفت‌وآمدهای کوتاه به زیارت حرم حضرت زینب (س) می‌پردازد. در فصل‌های بعدی که در متن فرستاده‌شده به‌طور کامل دیده نمی‌شود، روایت به اسارت سیدعلی در دست تکفیری‌ها، خریدوفروش او بین گروه‌ها، شکنجه‌ها، انتقال به زندان کوبرا، و در نهایت فرار دسته‌جمعی از آن زندان و بازگشت به منطقه‌ی خودی می‌رسد. پایان کتاب به کابوس‌ها و رؤیاهایی اختصاص دارد که پس از آزادی، هنوز سایه‌ی جنگ و اسارت را بر زندگی او حفظ کرده است.

چرا باید کتاب شبح را بخوانیم؟

کتاب شبح از زاویه‌ی دید یک جوان مهاجر افغانستانی که در قم بزرگ شده و به تیپ فاطمیون پیوسته، تصویری نزدیک و جزئی از جنگ سوریه ارائه کرده است؛ تصویری که نه از پشت میز و گزارش رسمی، بلکه از دل خط مقدم، بهداری، خاکریز و زندان به دست آمده است. این زاویه‌ی دید، هم تجربه‌ی مهاجرت، فقر، کارگری و حاشیه‌نشینی را نشان می‌دهد و هم ورود همین نسل به میدان جنگ و اسارت را. در این کتاب، جنگ فقط در سطح درگیری‌های نظامی نمانده و به لایه‌های انسانی آن پرداخته شده است؛ از رفاقت‌ها و شوخی‌های دوره‌ی آموزشی و شب‌های دور آتش، تا لحظه‌هایی مثل شهادت با لب تشنه، قطع‌شدن پاها، اشتباهات مرگبار آتش خودی، و سر بریدن اسیر در حالی که بیسیم روشن است. تضاد میان شیطنت‌های کودکی، عشق به موتور، سیگارکشیدن پنهانی و دعواهای محلی با صحنه‌های سخت جنگ و اسارت، تصویری چندبعدی از شخصیت سیدعلی ساخته است. خواندن شبح برای کسانی که می‌خواهند بدانند جنگ سوریه از نگاه نیروهای فاطمیون چگونه دیده شده، و این نیروها در زندگی روزمره‌ی خود چه گذشته‌ای داشته‌اند، تجربه‌ای متفاوت فراهم می‌کند. کتاب علاوه‌بر روایت میدان نبرد، به جزئیات زندگی در بهداری، نحوه‌ی برخورد با مجروحان و شهدا، و حتی حاشیه‌هایی مثل اتهام ترسو بودن نیروهای عقبه و واکنش آن‌ها پرداخته است. در فصل‌های مربوط به اسارت و زندان کوبرا نیز، با فضای بسته و خشن زندان‌های تکفیری، خریدوفروش اسرا و تلاش برای فرار روبه‌رو می‌شود که وجه دیگری از جنگ را نشان می‌دهد. ترکیب زندگی شخصی، مهاجرت، جنگ، اسارت و بازگشت در یک روایت پیوسته، شبح را به متنی تبدیل کرده است که هم برای شناخت یک دوره‌ی خاص از درگیری‌ها در سوریه قابل استفاده است و هم برای درک تجربه‌ی نسلی که از حاشیه‌ی شهرهای ایران به خط مقدم جنگ رفته است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به کسانی که به موضوع مدافعان حرم، تیپ فاطمیون و جنگ سوریه علاقه‌مند هستند، خواندن این کتاب پیشنهاد می‌شود. همچنین به پژوهشگران و دانشجویانی که در حوزه‌های مطالعات جنگ، مهاجرت افغانستانی‌ها در ایران، یا خاطرات رزمندگان کار می‌کنند، این اثر می‌تواند منبعی میدانی و پرجزئیات بدهد. به خوانندگانی که دنبال روایت‌های شخصی و صریح از تجربه‌ی اسارت، شکنجه و فرار از زندان‌های گروه‌های تکفیری هستند نیز شبح پیشنهاد می‌شود. در عین حال، کسانی که حساسیت شدید نسبت به توصیف صحنه‌های خشونت، جراحت و شهادت دارند، بهتر است پیش از انتخاب این کتاب به این نکته توجه کنند.