کتاب تاریخ پانصدساله تبریز

کتاب تاریخ پانصدساله تبریز (از آغاز دوره‌ی مغولان تا پایان دوره‌ی صفویان) نوشته سیدآقا عون اللهی، تصویری گسترده از سرگذشت تبریز در فاصله‌ی سده‌های سیزدهم تا هفدهم میلادی ارائه می‌دهد و با تکیه بر منابع فارسی، عربی، ترکی، ارمنی، روسی و اروپایی، تاریخ سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تبریز را در این دوره بررسی می‌کند. این کتاب هم به ریشه‌ی نام تبریز و قدمت و جایگاهش می‌پردازد و هم روند تبدیلش به یکی از مهم‌ترین مراکز سیاسی و اقتصادی ایران را تشریح می‌کند. نشر امیرکبیر این تاریخ‌نگاری را با ترجمه‌ پرویز زارع شاهمرسی منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ پانصدساله تبریز

کتاب تاریخ پانصدساله تبریز اثری پژوهشی است که به قلم سیدآقا عون اللهی، استاد تاریخ جمهوری آذربایجان، نوشته شده است. این اثر در فضای فکری اتحاد شوروی و با رویکرد تاریخ‌نگاری مارکسیستی نوشته شده، اما در عین حال از نظر دقت در استفاده از منابع و گردآوری داده‌ها، اثری مورد اعتماد به‌ شمار می‌آید و اطلاعات فراوانی درباره‌ی حیات تبریز در یکی از دوره‌های مهم تاریخ ایران عرضه می‌کند. 

کتاب در فصل نخست به‌ طور مفصل به معرفی و دسته‌بندی منابع می‌پردازد: از کتاب‌های جغرافیایی‌تاریخی عربی، فارسی و ترکی، وقف‌نامه‌ها، منشآت، تذکره‌ها و آثار مورخان ایرانی و عثمانی گرفته تا سفرنامه‌های اروپایی، منابع روسی و ارمنی و پژوهش‌های معاصر. در این فصل، جایگاه آثاری مانند جامع‌التواریخ رشیدالدین، تاریخ وصاف، تاریخ اولجایتو، روضات‌الجنان، تاریخ عالم‌آرای عباسی، سیاحت‌نامه‌ی اولیا چلبی، سفرنامه‌های تاورنیه، شاردن، کمپفر و گزارش‌های بازرگانان و ایلچیان اروپایی در بازسازی تاریخ تبریز نشان داده شده است. 

در فصل دوم کتاب تاریخ پانصدساله تبریز، سیدآقا عون اللهی به سراغ ریشه‌ی نام تبریز، قدمت شهر و جایگاه آن در دوران باستان و میانه می‌رود. با استناد به کتیبه‌ی سارگن دوم، شهر تارویی-تارماکیس در حوزه‌ی آجی‌چای و دامنه‌ی سهند با تبریز کنونی تطبیق داده شده و قدمت شهر تا سده‌ی هشتم پیش از میلاد پی گرفته شده است. 

سپس مسیر تاریخی تبریز از دژ-شهر ماننایی تا مرکز مهم آذربایجان در دوره‌ی روادیان، اتابکان و پیش از یورش مغول، همراه با زلزله‌ها، بازسازی‌ها و گسترش اقتصادی و شهری، به‌ صورت تحلیلی روایت شده است.

خلاصه کتاب تاریخ پانصدساله تبریز

کتاب تاریخ پانصدساله تبریز بر محور این پرسش شکل گرفته که تبریز چگونه از یک دژ کهن در دامنه‌ی سهند، به یکی از مهم‌ترین مراکز سیاسی و اقتصادی ایران در فاصله‌ی سده‌های سیزدهم تا هفدهم تبدیل شده است. نویسنده ابتدا شبکه‌ی گسترده‌ی منابع را معرفی می‌کند؛ از جغرافی‌دانان و مورخان مسلمان تا سفرنامه‌نویسان اروپایی، تذکره‌نویسان، وقف‌نامه‌ها و اسناد دیوانی. 

سپس با تکیه بر این منابع، روند شکل‌گیری و تحول ساختار اقتصادی، اجتماعی و شهری تبریز را در پیوند با دولت‌های ایلخانی، جلایری، تیموری، قره‌قویونلو، آق‌قویونلو و صفوی دنبال می‌کند. در کتاب، موضوعاتی مانند جایگاه تبریز در شبکه‌ی راه‌های کاروانی، نقش آن در تجارت ابریشم، وضعیت مالیات‌ها، شورش‌های شهری، اشغال‌های عثمانی و نیز رشد معماری، مکتب مینیاتور، کتابخانه‌ها و مدارس شهر بررسی شده است. 

نویسنده در عین استفاده از چارچوب تاریخ‌نگاری شوروی، دیدگاه مورخان و پژوهشگران ایرانی و اروپایی را نیز نقد کرده و کوشیده تصویری جامع از تاریخ تبریز ارائه کند.

چرا باید کتاب تاریخ پانصدساله تبریز را بخوانیم؟

خواندن این کتاب امکان آشنایی دقیق با سیر دگرگونی یک شهر کلیدی ایرانی را در پیوند با اقتصاد، سیاست، فرهنگ و معماری فراهم می‌کند. این اثر نشان می‌دهد تبریز چگونه در میانه‌ی راه‌های تجاری، میدان نبرد قدرت‌های منطقه‌ای و محل تلاقی سنت‌های فکری و هنری بوده و تاریخ این شهر را با استناد به طیف گسترده‌ای از منابع بازبینی کرده است.

خواندن کتاب تاریخ پانصدساله تبریز را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی تاریخ پانصدساله تبریز به پژوهشگران و دانشجویان تاریخ ایران و آذربایجان، علاقه‌مندان به تاریخ شهری و اقتصادی و کسانی که درباره‌ی تبریز، راه‌های کاروانی، صفویان و ایلخانان تحقیق می‌کنند، پیشنهاد می‌شود. همچنین این پژوهش برای خوانندگانی که در مورد ریشه‌های فرهنگی و تاریخی تبریز کنجکاوند، جذاب خواهد بود.

بخشی از کتاب تاریخ پانصدساله تبریز

«زمان پیدایش و موقعیت اولیۀ تبریز تاکنون مشخص نشده است. در منابع علمی و تاریخی به نظرات متفاوتی پیرامون این مسئله برمی‌خوریم. صرف‌نظر از اینکه بسیاری از منابع سده‌های میانه، بنای تبریز را مربوط به زبیده‌خاتون همسر هارون‌الرشید دانسته‌اند، مسئلۀ پیدایش آن همواره محل بحث بوده است.

تاورنیه و شاردن اکباتان قدیم ماد، و سبئوس مورخ ارمنی شهر کازا را به‌جای تبریز حساب کرده‌اند. گیز سفیر انگلیس که در ۱۲۱۶ ق. (۱۸۰۱ م.) همراه سرجان ملکم به ایران آمده بود، نوشته است که تبریز همان شهر قدیمی کازاست. تقریباً چهل سال بعد از گیز، فلاندن که از طرف دولت فرانسه به ایران آمده بود، ضمن بحث از تاریخ باستان این‌گونه بیان کرده است که کسانی نام قدیم تبریز را به‌صورت کابریک، اکباتان و کازا ذکر کرده‌اند.۱۹۱

نویسندگانی که نامشان ذکر شد، موقعیت تبریز را به‌درستی مشخص نکرده‌اند. در واقع تبریز در دامنۀ کوه سرخاب است؛ کوه سرخاب با بلندی چهارصد تا پانصد متر به رنگ قرمز از طرف شمال و شمال شرق تبریز را احاطه کرده است. شهر با آب رودهای آجی چای و مهران چای آبیاری می‌شد. مهران چای از وسط شهر جاری بود. در کتیبۀ سارگن دوم آمده است که شهر با کانال‌هایی پر از آب احاطه شده است. احتمالاً این کانال‌ها از آب مهران چای و آجی چای پر می‌شدند.»