کتاب تاریخ اسلام

کتاب تاریخ اسلام (The Cambridge History of Islam) حاصل پژوهشی گروهی است که احمد آرام آن را به فارسی برگردانده است. این کتاب را انتشارات امیرکبیر منتشر کرده است. اثر می‌کوشد تاریخ اسلام را به‌عنوان مجموعه‌ای از تحولات دینی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بررسی کند. از همان بخش‌های آغازین، کتاب با طرح این پرسش پیش می‌رود که اسلام چگونه به یک جامعه‌ی گسترده و چندلایه تبدیل شد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ اسلام

کتاب تاریخ اسلام (پژوهش دانشگاه کیمبریج) نوشته‌ی گروه نویسندگان، تصویری گسترده از شکل‌گیری و گسترش جهان اسلام ارائه می‌دهد. اثر از دیباچه روشن می‌کند که هدفش فقط ثبت تاریخ‌ها و نام‌ها نیست؛ بلکه می‌خواهد اسلام را به‌عنوان یک کل فرهنگی بررسی کند؛ کلی که در آن سیاست، کلام، فلسفه، اقتصاد، هنر، جنگ، نهادهای اجتماعی و تجربه‌ی دینی در کنار هم دیده می‌شوند. این نگاه باعث شده است که اثر از محدوده‌ی یک روایت خطی فراتر برود و به‌سراغ زمینه‌هایی برود که پیدایش جامعه‌ی اسلامی را ممکن کرده‌اند.
تاریخ اسلام در بخش‌های آغازین، پیش از ورود به رخدادهای اصلی، به‌سراغ پرسش‌های پایه‌ای می‌رود؛ اینکه اسلام چیست، چرا موضوعی مهم برای پژوهش تاریخی است و منابع شناخت آن کدامند. سپس با توضیح درباره‌ی تاریخ‌نگاری اسلامی، حدیث، وقایع‌نامه‌ها، طبقات‌نگاری و کمبود اسناد بایگانی نشان می‌دهد که نوشتن تاریخ اسلام فقط بازگویی رویدادها نیست و همیشه با مسئله‌ی منبع، تفسیر و زاویه‌ی دید همراه است. این نکته به متن حالتی پژوهشی می‌دهد و خواننده را از ابتدا با دشواری‌های فهم گذشته روبه‌رو می‌کند.
کتاب تاریخ اسلام از نظر ساختار نیز دامنه‌ی وسیعی دارد. در فصل‌های نخست، عربستان پیش از اسلام با جزئیات جغرافیایی، اقتصادی، قبیله‌ای و دینی بررسی می‌شود تا زمینه‌ی ظهور اسلام روشن‌تر شود. از تفاوت جنوب و شمال عربستان گرفته تا نقش راه‌های بازرگانی، شهرهای کاروانی، قبایل، ادیان و مناسبات قدرت، همه، در خدمت این هدف قرار گرفته‌اند که پیدایش اسلام در خلأ رخ نداده است.

در ادامه کتاب تاریخ اسلام به قیام و استیلای اعراب، شکل‌گیری نهادهای سیاسی و دینی و تحول جامعه‌ی اسلامی در سرزمین‌های گوناگون می‌پردازد. در کنار این گستردگی، مقدمه‌ی ناشر نیز لایه‌ی دیگری به خوانش اثر اضافه و بر ضرورت دقت در برابر تفسیرها و داوری‌های تاریخی تأکید می‌کند. نام گروه نویسندگان این کتاب عبارت است از: پی. ام. هولت، آن. ک. س. لمبتون، آ. ج. آربری، برتولد اشپولر، برنارد لوئیس، مونتگمری وات و عرفان شهید.

خلاصه کتاب تاریخ اسلام

کتاب روند شکل‌گیری جهان اسلام را از زمینه‌های پیش از ظهور اسلام آغاز می‌کند و سپس به گسترش سیاسی، دینی و فرهنگی آن می‌رسد. اثر نشان می‌دهد که برای فهم این تاریخ باید هم به جغرافیای عربستان، ساختار قبایل، راه‌های بازرگانی و شهرهای مهم توجه کرد و هم به نقش ایمان، شریعت، حکومت، جنگ، دانش و فرهنگ. این کتاب در کنار روایت رویدادها مدام به این مسئله برمی‌گردد که تاریخ اسلام از چه منابعی ساخته شده و هر روایت تاریخی چگونه تحت‌تأثیر انتخاب منبع و تفسیر قرار گرفته است. در نتیجه، اثر فقط شرح حوادث نیست؛ تلاشی است برای دیدن پیوند میان جامعه، قدرت، دین و فرهنگ در سیر طولانی تاریخ اسلام.

چرا باید کتاب تاریخ اسلام را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تاریخ اسلام را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تاریخ اسلام را فقط در سطح رویدادهای سیاسی نگه نمی‌دارد و پیوند آن را با فرهنگ، اقتصاد، اندیشه و نهادهای اجتماعی نشان می‌دهد.
• خواننده با مطالعه‌ی این کتاب می‌تواند زمینه‌های ظهور اسلام در عربستان و نقش جغرافیا، بازرگانی و ساختار قبیله‌ای را دقیق‌تر بشناسد.
• این اثر به فهم بهتر منابع تاریخ اسلام کمک می‌کند و نشان می‌دهد که وقایع‌نامه‌ها، حدیث و نوشته‌های تاریخی چگونه در شکل‌گیری روایت‌ها اثر گذاشته‌اند.
• کتاب تصویری گسترده از جامعه‌ی اسلامی در سرزمین‌ها و دوره‌های مختلف به دست می‌دهد و نگاه را از یک منطقه یا دوره فراتر می‌برد.
• خواندن این کتاب برای کسانی سودمند است که می‌خواهند تاریخ اسلام را در نسبت با تحولات فکری، دینی و سیاسی دنبال کنند.

خواندن کتاب تاریخ اسلام را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب تاریخ اسلام به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگرانی که می‌خواهند با مباحث پایه‌ی تاریخ اسلام و منابع آن آشنا شوند.
• خوانندگانی که به تاریخ عربستان پیش از اسلام و زمینه‌های شکل‌گیری جامعه‌ی اسلامی علاقه دارند.
• کسانی که می‌خواهند پیوند میان دین، سیاست، فرهنگ و قدرت را در تاریخ اسلام بهتر بفهمند.
• علاقه‌مندان به تاریخ تمدن که می‌خواهند نقش جهان اسلام را در تحولات گسترده‌تر فرهنگی و اجتماعی دنبال کنند.

درباره پی. ام. هولت

پیتر مالکوم هولت (Peter Malcolm Holt) معروف به پی. ام. هولت (P. M. Holt) مورخ برجسته و جریان‌ساز حوزه‌ی خاورمیانه و سودان و یکی از اعضای آکادمی بریتانیا (FBA) بود که در ۲۸ نوامبر ۱۹۱۸ متولد شد و در ۲ نوامبر ۲۰۰۶ درگذشت. او که فرزند یک کشیش یونیتارین بود، در کالج دانشگاهی آکسفورد به تحصیل در رشته‌ی تاریخ پرداخت؛ سپس با اخذ دیپلم آموزش، بین سال‌های ۱۹۴۱ تا ۱۹۵۳ به‌عنوان معلم دبیرستان در سودانِ تحت‌حاکمیت مشترک انگلیس و مصر (ابتدا در کالج یادبود گوردون به‌عنوان برترین مدرسه‌ی کشور) مشغول به کار شد و در همین سال‌ها به زبان عربی تسلط کامل یافت.

این نویسنده در ادامه از سال ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۵ به‌عنوان بایگان و آرشیویست دولتی و همچنین مدرس پاره‌وقت در دانشگاه کالج خارطوم فعالیت کرد و سرانجام مدرک دکترای تخصصی (DPhil) خود را از دانشگاه آکسفورد با نگارش رساله‌ای درباره‌ی «حکومت شخصی خلیفه عبدالله التعایشی» (دومین حاکم دولت مهدوی سودان) تحت‌نظارت اولیه‌ی هملتون الکساندر راسکین گیب (H.A.R. Gibb) دریافت کرد.

هولت از سال ۱۹۵۵ تا ۱۹۸۲ در دانشکده‌ی مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن (SOAS) ابتدا به‌عنوان مدرس، سپس دانشیار و در نهایت به‌عنوان استاد تاریخ عرب و استاد خاور نزدیک و خاورمیانه به تدریس پرداخت. او که برترین و پیشگام‌ترین مورخ کشور سودان به شمار می‌رفت، کتاب‌های ارزشمندی را تألیف کرد. نخستین اثر او کتاب «دولت مهدوی در سودان ۱۸۸۱-۱۸۹۸» (۱۹۵۸) بر پایه‌ی رساله دکتری‌اش شکل گرفت و در ادامه کتاب‌های «تاریخ مدرن سودان، از سلطنت فُنج تا به امروز» (۱۹۶۵)، «مصر و هلال حاصل‌خیز ۱۵۱۶-۱۹۲۲: یک تاریخ سیاسی» (۱۹۶۶) و «مطالعاتی در تاریخ خاور نزدیک» (۱۹۷۳) را منتشر کرد.

این پژوهشگر بعدها قلمرو مطالعاتی خود را گسترش داد و به مرجعی شاخص در حوزه‌ی سلطنت مملوکان (۱۲۵۰-۱۵۱۷) تبدیل شد که حاصل آن انتشار آثاری چون «خاطرات یک شاهزاده‌ی سوری: ابوالفداء، سلطان حماه» (۱۹۸۳) و «دیپلماسی نخستینِ مملوکان (۱۲۶۰-۱۲۹۰): معاهدات بیبرس و قلاوون با حاکمان مسیحی» (۱۹۹۵) بود. از دیگر کارهای ماندگار او می‌توان به تألیف کتاب جامع «عصر جنگ‌های صلیبی، خاور نزدیک از قرن یازدهم تا ۱۵۱۷» (۱۹۸۶) و «دولت‌های صلیبی و همسایگانشان ۱۰۹۸-۱۲۹۱» (۲۰۰۴) اشاره کرد؛ همچنین او به‌همراه آن لمبتون (Ann K. S. Lambton) و برنارد لوئیس (Bernard Lewis)، یکی از ویراستاران پایه‌گذار و بنیان‌گذار کتاب مرجع «تاریخ اسلام کمبریج» (۱۹۷۸) بود. پژوهش‌های ارزنده‌ی پی. ام. هولت در حوزه‌ی سودان پس از او توسط یکی از دانشجویان دکتری‌اش به نام شان اوفاهی (Seán O'Fahey) ادامه یافت.

بخشی از کتاب تاریخ اسلام

«توسعهٔ امپراتوری

دو منبع مستقل گزارش داده‌اند که محمد دوم در مجلس مشاوره‌ای که در آن تصمیم به فتح قسطنطنیه گرفته شد، به دو نکتهٔ زیر اشاره کرد: «غزا وظیفهٔ اصلی ماست، همان‌گونه که برای پدران ما بوده است. قسطنطنیه که در میانهٔ متصرفات ما قرار گرفته، از دشمنان دولت ما حمایت می‌کند و آنان را بر ضد ما برمی‌انگیزد. بنابراین تسخیر این شهر برای آینده و ایمنی دولت عثمانی اهمیت اساسی دارد.» این کلمات تأکید مجددی است از سیاست کشورگشایی که بایزید از آن پیروی می‌کرد. این سخنان توجه خواننده را به مواردی جلب می‌کند که امپراتوری بیزانس مدعیان تاج و تخت عثمانی را پناه داده و سبب جنگ‌های داخلی فراوان شده بود و نیز معلوم می‌شود که امپراتوری بیزانس محرک عمده برای به‌راه افتادن جنگ‌های صلیبی بوده است. همچنین امکان آن بوده است که قسطنطنیه مانند سالونیک، به کاتولیک‌های باختری تسلیم شود و این‌همه به آن معنی بوده است که امپراتوری عثمانی هرگز نتواند به تمامیت برسد. خلاصه آنکه گشودن قسطنطنیه برای عثمانیان جنبهٔ حیاتی داشته است.»