کتاب مشاوره و خانواده درمانی با رویکرد اسلامی

کتاب مشاوره و خانواده درمانی با رویکرد اسلامی نوشته‌ی سید مهدی حسینی (بیرجندی) اثری است که تلاش کرده است مبانی، اهداف و شیوه‌های مشاوره و خانواده‌درمانی را بر اساس قرآن، سنت، سیره‌ی معصومان و منابع معتبر اسلامی بازخوانی و سامان‌دهی کند. نشر امیرکبیر آن را منتشر کرده است. نویسنده که سال‌ها در حوزه‌ی تعلیم‌وتربیت و مشاوره فعالیت دانشگاهی و حرفه‌ای داشته، در این کتاب به‌دنبال آن بوده است که فاصله‌ی میان ادبیات رایج مشاوره که عمدتاً برگرفته از فرهنگ غربی است و نیازهای فرهنگی و اعتقادی جامعه‌ی مسلمان را کم کند. این کتاب در چاپ جدید خود از عنوان قبلی‌اش فاصله گرفته و با افزودن بخش مفصل «مشاوره‌ی ازدواج و خانواده» به اثری جامع‌تر در سه محور اصلی تبدیل شده است: مشاوره، راهنمایی و مشاوره‌ی ازدواج و خانواده‌درمانی. در هر سه محور، آیات قرآن، احادیث، سیره‌ی پیامبر و امامان و نیز تجربه‌های عملی در محیط‌های آموزشی و خانوادگی در کنار هم قرار گرفته‌اند تا تصویری کاربردی از مشاوره با رویکرد اسلامی ارائه شود. مخاطبان کتاب تنها دانشجویان و متخصصان مشاوره نیستند، بلکه والدین، معلمان، مربیان و مدیران مدارس نیز در نظر گرفته شده‌اند و مثال‌ها و توضیحات متعددی درباره‌ی مدرسه، کلاس درس، خانواده و روابط زناشویی در متن دیده می‌شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مشاوره و خانواده درمانی با رویکرد اسلامی

کتاب مشاوره و خانواده درمانی با رویکرد اسلامی اثری است که ساختار آن به‌روشنی سه‌گانه طراحی شده است: بخش اول با عنوان «مشاوره» به مبانی نظری و دینی مشاوره می‌پردازد، بخش دوم با عنوان «راهنمایی» به عرصه‌ی تعلیم‌وتربیت و مدرسه وارد می‌شود و بخش سوم با عنوان «مشاوره‌ی ازدواج و خانواده درمانی» به حوزه‌ی خانواده، همسرگزینی و استحکام زندگی مشترک اختصاص دارد. سید مهدی حسینی (بیرجندی) در پیشگفتار چاپ سوم توضیح داده است که تأسیس دوره‌های کارشناسی ارشد مشاوره‌ی خانواده و شکل‌گیری سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره، و نیز خلأ جدی منابع در زمینه‌ی مشاوره‌ی ازدواج و خانواده از دیدگاه اسلامی، او را به بازنویسی و گسترش اثر قبلی‌اش واداشته است. به همین دلیل، عنوان کتاب از «مشاوره و راهنمایی در تعلیم و تربیت اسلامی» به نام فعلی تغییر کرده و بخش سوم به‌طور کامل افزوده شده است. در بخش اول کتاب مشاوره و خانواده درمانی با رویکرد اسلامی، فصل‌هایی مانند «اهمیت مشاوره»، «هدف‌های مشاوره»، «موارد شور»، «شرایط مشاور»، «وظایف مشاور»، «وظیفه‌ی مراجع»، «فنون مشاوره» و «تفکر و خویشتن‌شناسی در مشاوره» دیده می‌شود. در این فصل‌ها، نویسنده با استناد گسترده به آیات قرآن (مانند آیه‌ی «و شاورهم فی الامر» و آیات سوره‌ی شوری و زمر) و احادیث پیامبر و امامان، جایگاه مشاوره را در فرهنگ اسلامی توضیح داده است. نمونه‌های تاریخی از مشورت‌های پیامبر در جنگ بدر، خندق، خیبر و فتح مکه و نیز مشورت‌های امامان با یارانشان، برای نشان‌دادن الگوی عملی مشاوره آورده شده است. در بخش دوم، موضوعاتی مانند ضرورت و انواع راهنمایی، راهنمایی در مقاطع مختلف تحصیلی، بهداشت روانی، راهنمایی در کلاس درس، اوقات فراغت و مسائل تربیتی خانواده و مدرسه مطرح شده و نقش پیشگیری و تربیت اسلامی در سلامت روانی و اخلاقی دانش‌آموزان برجسته شده است. بخش سوم کتاب مشاوره و خانواده درمانی با رویکرد اسلامی به مباحثی چون تعریف و اهداف مشاوره‌ی ازدواج، معیارهای انتخاب همسر، اصول همسرگزینی، وساطت در ازدواج، مهریه و هزینه‌های ازدواج، نگاه پیامبر و معصومان به زن، متعه و تعدد زوجات، عوامل استحکام خانواده، وظایف زن و شوهر، رفتارهای درمانی در خانواده و طلاق اختصاص دارد و در هر مبحث، هم مبانی دینی و هم شیوه‌ی کمک به مراجعان توضیح داده شده است.

خلاصه کتاب مشاوره و خانواده درمانی با رویکرد اسلامی

در این کتاب، نویسنده ابتدا از یک پرسش کلیدی آغاز می‌کند: مشاوره از دیدگاه اسلامی برای چه کسانی مؤثر است؟ او با تقسیم افراد به سه گروه (مسلمان معتقد، مسلمان با درجات مختلف ایمان، و غیرمسلمان یا لائیک) توضیح می‌دهد که مشاوره‌ی مبتنی بر منابع اسلامی در دو گروه اول، متناسب با سطح ایمان و باورهای فرد، می‌تواند کارآمد باشد و در مورد گروه سوم باید از روش‌های تخصصی غیرمبتنی بر باورهای دینی استفاده شود. بر همین اساس، مجموعه‌ای از «روش‌های درمانی با دیدگاه اسلامی» معرفی شده است: دعا درمانی، ذکر درمانی، توبه درمانی، توکل درمانی، توسل درمانی، تسلیم درمانی، رضا درمانی و نیز فنون درمانی در خانواده مانند گذشت، بخشش، صلح و سازش، مدارا، صبر، وساطت و نصیحت. نویسنده تأکید کرده است که در مورد مراجعان معتقد، مشاور باید خدا را بهترین مشاور معرفی کند و راه‌های پناه‌بردن به خدا را به‌عنوان بخشی از فرایند درمانی مطرح کند. در ادامه‌ی کتاب مشاوره و خانواده درمانی با رویکرد اسلامی، بخش اول به تبیین جایگاه مشاوره در قرآن و حدیث می‌پردازد. آیات مربوط به شورا، مشورت پیامبر با مسلمانان و ویژگی‌های مؤمنان که «امرهم شوری بینهم» است، به‌عنوان پشتوانه‌ی دینی مشاوره آورده شده و سپس احادیث متعدد از پیامبر و امامان درباره‌ی ضرورت مشورت، بی‌نیازی‌نداشتن هیچ‌کس از مشاوره، پرهیز از خودرأیی و برکت مشورت نقل شده است. نویسنده از این مجموعه نتیجه می‌گیرد که مشاوره امری قرآنی و اسلامی است و همه‌ی امور فردی، خانوادگی، اجتماعی و حکومتی را دربرمی‌گیرد. سپس هدف‌های مشاوره در سطح عمومی، در سیره‌ی پیامبر و امامان و در محیط تعلیم‌وتربیت دسته‌بندی می‌شود؛ از جمله: یافتن راه‌حل بهتر، رشد فکری مردم، شناسایی افراد صاحب‌نظر، جلوگیری از استبداد رأی، تقویت احساس مسئولیت جمعی و ایجاد جوّ مشورتی در مدرسه و جامعه. در فصل‌های بعد، کتاب مشاوره و خانواده درمانی با رویکرد اسلامی به «موارد شور» و مرزهای مشورت می‌پردازد: احکام صریح الهی و فرامین پیامبر و امامان قابل مذاکره و رأی‌گیری نیستند، اما شیوه‌ی اجرای احکام و مسائل اجتماعی و اجرایی، موضوع مشورت‌اند. این الگو به مدرسه تعمیم داده شده و توضیح داده می‌شود که آیین‌نامه‌ها و مقررات رسمی باید از مجاری قانونی تغییر کنند، اما روش‌های تدریس، نحوه‌ی اجرای مقررات، شیوه‌ی برخورد با دانش‌آموزان و برنامه‌ریزی‌های آموزشی و تربیتی می‌تواند در شوراهای مدرسه مورد بحث قرار گیرد. سپس شرایط مشاور از دیدگاه احادیث به‌تفصیل فهرست می‌شود: عقل، آزادی، تدین، صمیمیت، رازداری، تجربه، تقوا، امانتداری و آگاهی علمی. در مقابل، گروه‌هایی که نباید مشاور باشند نیز معرفی شده‌اند: احمق، بخیل، ترسو، حریص، دروغگو، لجوج، دوست جاهل، برده و انسان پست، و کسی که قلب مراجع او را نمی‌پذیرد. بخش مهمی از کتاب مشاوره و خانواده درمانی با رویکرد اسلامی به وظایف مشاور و مراجع اختصاص دارد. مشاور موظف است در مشاوره خیانت نکند، نظر واقعی خود را بگوید، در یافتن راه‌حل درست نهایت کوشش فکری را به‌کار گیرد، در صورت ناتوانی مراجع را به متخصص دیگر ارجاع دهد، بی‌طرف و امانتدار باشد و اسرار مراجع را حفظ کند. در مقابل، مراجع باید ابتدا با خدا «مشورت» کند (استخاره به‌معنای طلب خیر)، سپس مشاور واجد شرایط را برگزیند، به رأی او بی‌اعتنایی نکند و در نهایت بداند که مسئولیت تصمیم‌گیری بر عهده‌ی خود اوست. آیات متعددی درباره‌ی مسئولیت فردی و این‌که «کل نفس بما کسبت رهینه» در این بخش تفسیر شده است. در فصل «فنون مشاوره» نیز رفتارهای عملی مشاور در جلسه تشریح می‌شود: سلام و مصافحه، احترام به مراجع، توضیح نقش مشاور، هماهنگ‌کردن زبان و سطح بیان با درک مراجع، کمک به خودشناسی و محاسبه‌ی نفس، دادن اطلاعات لازم، تعدیل آرزوهای غیرواقع‌بینانه، تقویت اعتمادبه‌نفس در مراجعان دچار احساس حقارت، پرهیز از سرزنش و پایان‌دادن مشاوره با احترام و بدرقه. در فصل پایانیِ بخش ارائه‌شده، تفکر و خویشتن‌شناسی به‌عنوان هسته‌ی رشد در مشاوره معرفی شده و با آیات و احادیث متعدد، ارزش تفکر در خلقت، در زندگی و در شناخت خود برجسته شده است.

چرا باید کتاب مشاوره و خانواده درمانی با رویکرد اسلامی را بخوانیم؟

این کتاب برای کسانی که به‌دنبال پیوند میان دانش مشاوره و منابع اسلامی هستند، تصویری نسبتاً منسجم از این پیوند ارائه کرده است. در مشاوره و خانواده درمانی با رویکرد اسلامی، مفاهیم رایج مشاوره مانند هدف‌های مشاوره، نقش مشاور و مراجع، فنون جلسه، اهمیت پیشگیری، و جایگاه مدرسه و خانواده، در چارچوب آیات و احادیث بازتعریف شده است. خواننده می‌تواند ببیند که چگونه مفاهیمی مانند شورا، توکل، توبه، ذکر، دعا، صبر، گذشت و مدارا در قالب «روش‌های درمانی» و «فنون مشاوره» صورت‌بندی شده‌اند. ویژگی دیگر این کتاب آن است که مشاوره را از سطح نظریه‌های کلی به موقعیت‌های عینی مدرسه و خانواده می‌برد. مشکلات دانش‌آموزان (کم‌رویی، ترس، ضعف تحصیلی، مشکلات خانوادگی، نارسایی‌های جسمی، نیاز به انتخاب رشته و شغل) به‌طور مشخص فهرست شده و نقش مشاور مدرسه در کمک به این موارد توضیح داده شده است. در بخش خانواده نیز موضوعاتی مانند معیارهای انتخاب همسر، وساطت در ازدواج، مهریه، هزینه‌های ازدواج، وظایف زن و شوهر و عوامل استحکام خانواده در کنار مفهوم «رفتارهای درمانی» در خانواده قرار گرفته است. برای خواننده‌ای که دغدغه‌ی هماهنگی میان باور دینی و عمل حرفه‌ای در مشاوره، تعلیم‌وتربیت یا کار با خانواده‌ها را دارد، این کتاب نمونه‌ای از یک چارچوب فکری و عملی مبتنی بر متون اسلامی فراهم کرده است. از سوی دیگر، مشاوره و خانواده درمانی با رویکرد اسلامی برای دانشجویان و فعالان حوزه‌ی آموزش و پرورش، تصویری روشن از این ایده ارائه کرده است که مدرسه فقط محل انتقال دانش نیست، بلکه باید محیطی مشورتی باشد؛ جایی که مدیر، معلم و مشاور از استبداد رأی پرهیز کنند و دانش‌آموز از کودکی به مشورت‌کردن، شنیدن نظر دیگران و تصمیم‌گرفتن آگاهانه عادت کند. تأکید مکرر بر مسئولیت فردی در تصمیم‌گیری، بر نقش تفکر و خودشناسی، و بر ضرورت رازداری و امانت در مشاوره، این کتاب را به منبعی مناسب برای بازاندیشی اخلاق حرفه‌ای مشاوران و مربیان تبدیل کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به دانشجویان و مدرسان رشته‌های مشاوره، روان‌شناسی و علوم تربیتی که به‌دنبال چارچوبی مبتنی بر قرآن و حدیث برای کار خود هستند، مشاوره و خانواده درمانی با رویکرد اسلامی پیشنهاد می‌شود. به مشاوران مدارس، مدیران، معلمان و مربیانی که با مسائل تحصیلی، رفتاری و خانوادگی دانش‌آموزان درگیرند و می‌خواهند نقش مشاوره و راهنمایی را در مدرسه بر پایه‌ی منابع اسلامی بازتعریف کنند، خواندن این کتاب توصیه می‌شود. به روحانیون، فعالان فرهنگی و کسانی که در حوزه‌ی ازدواج، خانواده و حل تعارض‌های زناشویی فعالیت می‌کنند و مایل‌اند از مفاهیم دینی در قالبی منظم و آموزشی برای مشاوره استفاده کنند، این اثر می‌تواند سود برساند. به والدینی که دغدغه‌ی تربیت دینی فرزندان، انتخاب همسر، استحکام خانواده و پیشگیری از آسیب‌های اخلاقی و روانی را دارند و می‌خواهند نگاه منسجم‌تری از مشاوره با رویکرد اسلامی به‌دست آورند، مطالعه‌ی این کتاب پیشنهاد می‌شود.

بخشی از کتاب مشاوره و خانواده درمانی با رویکرد اسلامی

«کتاب حاضر که از ‌نظرتان می‌گذرد دارای خصوصیاتی به شرح زیر است: ۱ ـ جامع است بدین معنی که کلیۀ مطالب مربوط به راهنمایی و مشاوره شامل مشاوره، راهنمایی و مشاورۀ ازدواج و خانواده با ذکر مستندات آن ارائه شده است. ۲ ـ مطالب به زبان ساده با توجه به جنبه‌های عملی تدوین گردیده است، بنابراین استفاده از آن برای کلیۀ طبقات اعمّ از مادران، پدران، مربیان، معلمان، مشاوران و... امکان‌پذیر است. ۳ ـ منبع درسی مناسبی برای دانشجویان رشته‌های روان‌شناسی، علوم تربیتی و مشاوره است و مطالب با توجه به اصول تهیۀ کتاب‌های درسی تنظیم شده است. ۴ ـ منابع زیرنویس از کتب منبع که در پایان کتاب ذکر شده نقل شده است. با اذعان اینکه کار انجام شده خالی از نقص نمی‌باشد از خوانندگان انتظار دارد مطالب را با دید انتقادی مطالعه نموده با ارائۀ نظریات اصلاحی بر این‌جانب منت نهند تا در چاپ‌های بعدی در رفع آن‌ها اقدام گردد. در پایان از انتشارات محترم امیرکبیر که با سابقۀ ممتد درخشان خود در رابطه با نشر آثار و کتب اسلامی و فرهنگی زحمت چاپ این کتاب را به عهده گرفته‌اند و همچنین از جناب حجت‌الاسلام عزت‌الله واعظی که در ذکر احادیث همکاری نموده‌اند، تشکر و قدردانی می‌نمایم. سید مهدی حسینی (بیرجندی) عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی و عضو انجمن بین‌المللی راهنمایی و مشاوره»