کتاب تاملات پاسکالی

کتاب تاملات پاسکالی، با عنوان انگلیسی Pascalian meditations، نوشته پی‌ یر بوردیو و با ترجمه حسن خیاطی، اثری است که گروه انتشاراتی ققنوس در سال ۱۴۰۴ آن را منتشر کرده است. این کتاب در حوزه‌ی علوم اجتماعی و فلسفه جای می‌گیرد و به بررسی رابطه‌ی میان فلسفه، جامعه‌شناسی و شرایط اجتماعی تولید اندیشه می‌پردازد. بوردیو در این اثر، با الهام از اندیشه‌های پاسکال، به نقد پیش‌فرض‌ها و عادت‌های فکری رایج در فضای دانشگاهی و علمی می‌پردازد و تلاش می‌کند مرزهای میان فلسفه و علوم اجتماعی را بازتعریف کند. او با رویکردی انتقادی، به نقش قدرت نمادین و جایگاه اجتماعی و تأثیر آن‌ها بر شکل‌گیری دانش و رفتارهای انسانی توجه نشان می‌دهد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاملات پاسکالی اثر پی‌ یر بوردیو

کتاب تاملات پاسکالی، نوشته‌ی پی‌یر بوردیو، اثری است که در مرز میان فلسفه و جامعه‌شناسی حرکت می‌کند و به بازاندیشی درباره‌ی پیش‌فرض‌های اندیشه‌ی علمی و فلسفی می‌پردازد. بوردیو در این کتاب، با الهام از اندیشه‌های پاسکال و با نقد سنت‌های فلسفی و دانشگاهی، به بررسی شرایط اجتماعی امکان اندیشه و دانش می‌پردازد. او ساختارهای پنهان و ضمنی‌ای را که در پس تولید دانش و رفتارهای فکری قرار دارند، آشکار می‌کند و نشان می‌دهد چگونه جایگاه‌های اجتماعی، تجربه‌های زیسته و ساختارهای قدرت بر شکل‌گیری مفاهیم و نظریه‌ها اثر می‌گذارند.

این کتاب با زبانی تحلیلی و گاه انتقادی، به نقد عقل مدرسی و نقش نهادهای آموزشی در بازتولید عادت‌واره‌های فکری می‌پردازد و از خواننده می‌خواهد به پیش‌فرض‌های خودآگاه و ناخودآگاه اندیشه‌ی علمی و فلسفی حساس باشد. کتاب تاملات پاسکالی اثری است که نه‌فقط به دغدغه‌های نظری، بلکه به تجربه‌های زیسته‌ی پی‌یر بوردیو و تأثیر آن‌ها بر شکل‌گیری اندیشه نیز توجه دارد و در نهایت، به بازاندیشی جمعی و نقد اجتماعی دانش دعوت می‌کند.

خلاصه کتاب تاملات پاسکالی

کتاب تاملات پاسکالی حول نقد پیش‌فرض‌های اندیشه‌ی علمی و فلسفی و بررسی شرایط اجتماعی تولید دانش شکل گرفته است. بوردیو با الهام از پاسکال، به این نکته می‌پردازد که فلسفه و علوم اجتماعی اغلب از طرح سؤالات اساسی درباره‌ی خود و شرایط امکانشان غافل می‌مانند. او تأکید کرده است که پیش‌فرض‌های فکری و عادت‌واره‌های ذهنی نه‌فقط محصول تجربه‌های فردی، بلکه نتیجه‌ی جایگاه اجتماعی، ساختارهای قدرت و نهادهای آموزشی هستند.

بوردیو با نقد عقل مدرسی، نشان می‌دهد که استقلال ظاهری اندیشه‌ی علمی و فلسفی در واقع ریشه در امتیازهای اجتماعی و اقتصادی دارد و این امتیازها به شکل‌گیری نوع خاصی از نگاه به جهان و دانش منجر می‌شوند. او با تحلیل فرایندهای تاریخی و اجتماعی، به این نتیجه می‌رسد که حتی مفاهیم و نظریه‌های به‌ظاهر جهان‌شمول نیز محصول شرایط خاص اجتماعی و تاریخی‌اند. کتاب تاملات پاسکالی خواننده را به بازاندیشی درباره‌ی جایگاه خود در فرایند تولید دانش و نقد پیش‌فرض‌های ذهنی دعوت می‌کند و بر اهمیت فروتنی و خودآگاهی در مواجهه با جهان اجتماعی و فکری تأکید می‌ورزد.

چرا باید کتاب تاملات پاسکالی را بخوانیم؟

کتاب تاملات پاسکالی اثری است که با رویکردی انتقادی و تحلیلی، به لایه‌های پنهان اندیشه و دانش می‌پردازد و خواننده را با پرسش‌هایی بنیادین درباره‌ی فلسفه، جامعه‌شناسی و نقش نهادهای آموزشی روبه‌رو می‌کند. این کتاب با آشکارکردن پیش‌فرض‌های نادیده‌گرفته‌شده در تولید دانش، امکان بازنگری در عادت‌های فکری و نقد ساختارهای قدرت را فراهم می‌آورد. مطالعه‌ی این اثر به کسانی که به‌دنبال فهم بهتر رابطه‌ی میان دانش، قدرت و جامعه هستند، کمک می‌کند تا از جایگاه خود و تأثیرات اجتماعی بر اندیشه‌شان آگاه‌تر شوند. همچنین کتاب فرصتی برای مواجهه با نقد عقل مدرسی و بازاندیشی درباره‌ی نقش دانشگاه و آموزش در شکل‌گیری نگرش‌ها و رفتارهای فکری فراهم می‌کند.

خواندن کتاب تاملات پاسکالی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب تاملات پاسکالی به علاقه‌مندان به فلسفه، جامعه‌شناسی، مطالعات انتقادی و کسانی که دغدغه‌ی فهم رابطه‌ی میان دانش، قدرت و ساختارهای اجتماعی را دارند، پیشنهاد می‌شود. همچنین برای پژوهشگران علوم انسانی و دانشجویانی که به نقد پیش‌فرض‌های علمی و فلسفی علاقه‌مندند، مناسب است.

درباره پی‌ یر بوردیو

پی‌‌یر بوردیو، جامعه‌شناس و روشنفکر فرانسوی، در ۱ اوت ۱۹۳۰ متولد شد و در ۲۳ ژانویه‌ی ۲۰۰۲ درگذشت. او یکی از تأثیرگذارترین متفکران علوم اجتماعی در نیمه‌ی دوم قرن بیستم به شمار می‌آید. آثار بوردیو نه‌تنها در جامعه‌شناسی، بلکه در حوزه‌هایی چون انسان‌شناسی، مطالعات فرهنگی و رسانه، آموزش، هنر، ادبیات و فرهنگ عامه نفوذی گسترده داشته‌اند. او در طول زندگی دانشگاهی خود عمدتاً با مدرسه‌ی مطالعات عالی علوم اجتماعی در پاریس و سپس با کلژ دو فرانس همکاری داشت. آثار او به‌سرعت به بخش جدایی‌ناپذیر تحول و نوسازی اندیشه در جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی بدل شدند.

پی‌یر بوردیو در شهر دنگن در جنوب فرانسه، در خانواده‌ای از طبقه‌ی متوسط روبه‌پایین به دنیا آمد. پدرش کارمند اداره‌ی پست بود. او در سال ۱۹۶۲ با ماری‌ـ‌کلر بریزار ازدواج کرد و حاصل این ازدواج سه پسر بود.

بوردیو تحصیلات متوسطه‌ی خود را در دبیرستان لویی‌ـ‌بارتو در شهر پو آغاز کرد و سپس به دبیرستان معتبر لویی‌ـ‌لو‌ـ‌گران در پاریس رفت. پس از آن وارد مدرسه‌ی عالی نرمال شد و در رشته‌ی فلسفه تحصیل کرد. او پس از دریافت درجه‌ی آگرگاسیون، مدتی به تدریس در دبیرستانی در مولن پرداخت، اما در سال ۱۹۵۵ به خدمت سربازی فراخوانده شد.

برخلاف بسیاری از هم‌دوره‌ای‌هایش، از پیوستن به مدرسه‌ی افسران ذخیره خودداری کرد؛ تصمیمی که به گفته‌ی زندگی‌نامه‌نویسانش، ناشی از تمایل او به حفظ پیوند با خاستگاه اجتماعی ساده‌ی خود بود. او در جریان استقلال الجزایر، ابتدا مأمور حفاظت از تأسیسات نظامی شد و سپس به امور دفتری منتقل شد.

پس از پایان خدمت، به‌عنوان مدرس در الجزایر ماند و در فاصله‌ی سال‌های ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۲ پژوهش‌های میدانی گسترده‌ای درباره‌ی قبایل کابیل انجام داد. این پژوهش‌ها مبنای نخستین کتاب او، جامعه‌شناسی الجزایر، شد که با استقبال گسترده‌ای روبه‌رو شد و نقش مهمی در تثبیت جایگاه علمی او داشت.

تمرکز اصلی اندیشه‌ی بوردیو بر پویش‌های قدرت در جامعه بود؛ به‌ویژه شیوه‌های متنوع، پنهان و تدریجی‌ای که از طریق آن‌ها قدرت منتقل می‌شود و نظم اجتماعی در درون و میان نسل‌ها بازتولید می‌شود. او آگاهانه در برابر سنت ایدئالیستی بخش بزرگی از فلسفه‌ی غرب ایستاد و بر جنبه‌ی جسمانی زندگی اجتماعی و نقش عمل، عادت‌واره و تجسد بدن در روابط اجتماعی تأکید کرد. بوردیو با تکیه بر نقد و بازخوانی نظریه‌های متفکرانی چون مارکس، فروید، وبر، دورکیم، لوی‌استروس، موس و پانوفسکی، چهارچوب‌های مفهومی تازه‌ای ارائه داد و مفاهیمی اثرگذار مانند بازتولید فرهنگی، عادت‌واره، میدان، خشونت نمادین و انواع سرمایه‌ی فرهنگی، اجتماعی و نمادین را صورت‌بندی کرد. از دیگر سرچشمه‌های الهام او بلز پاسکال بود، تا آنجا که یکی از مهم‌ترین آثارش را تأملات پاسکالی نام‌گذاری کرد.

بوردیو نویسنده‌ای بسیار پرکار بود و صدها مقاله و بیش از ۳۰ کتاب منتشر کرد که اغلب آن‌ها امروز به زبان انگلیسی دردسترس‌اند. شناخته‌شده‌ترین اثر او تمایز: نقد اجتماعی قضاوت‌های ذوقی است که در سال ۱۹۷۹ منتشر شد. او در این کتاب نشان می‌دهد که قضاوت‌های ذوقی صرفاً سلیقه‌های شخصی نیستند، بلکه کنش‌هایی اجتماعی‌اند که جایگاه افراد را در ساختار اجتماعی تثبیت می‌کنند. بوردیو در این اثر، با ترکیب نظریه‌ی اجتماعی و داده‌های تجربی حاصل از پیمایش‌های آماری، عکس‌ها و مصاحبه‌ها، می‌کوشد نسبت میان ساختارهای عینی اجتماعی و تجربه‌ی ذهنی افراد را توضیح دهد. این کتاب از سوی انجمن بین‌المللی جامعه‌شناسی به‌عنوان ششمین اثر مهم جامعه‌شناسی قرن بیستم معرفی شده است.

بوردیو به‌ویژه بر این نکته تأکید داشت که طبقات اجتماعی، به‌خصوص طبقات حاکم و روشنفکر، امتیازات خود را از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌کنند؛ آن‌ هم در شرایطی که جوامع مدرن با برابری فرصت‌ها و تحرک اجتماعی از طریق آموزش رسمی شناخته می‌شوند.

بوردیو همواره در پی پیونددادن نظریه و پژوهش تجربی بود و کارش را نظریه‌ی کنش می‌نامید. مفاهیم محوری اندیشه‌ی او عبارت‌اند از عادت‌واره، میدان و سرمایه. او مفهوم سرمایه را فراتر از معنای اقتصادی آن گسترش داد و گونه‌هایی چون سرمایه‌ی فرهنگی، اجتماعی و نمادین را صورت‌بندی کرد. از نظر او، هر فرد در یک فضای اجتماعی چندبعدی جای می‌گیرد و موقعیتش نه‌تنها با طبقه‌ی اقتصادی، بلکه با ترکیب انواع سرمایه‌هایی که در اختیار دارد، تعیین می‌شود.

بوردیو نشان داد که چگونه سرمایه‌های فرهنگی و اجتماعی به بازتولید نابرابری می‌انجامند و چگونه آموزش رسمی نقشی کلیدی در این فرایند دارد. از نگاه او، موفقیت تحصیلی تنها نتیجه‌ی استعداد فردی نیست، بلکه حاصل مجموعه‌ای از رفتارها، عادت‌ها، زبان، لهجه و سبک زیست است که کودکان طبقات ممتاز از ابتدا آن را در خانواده می‌آموزند. عادت‌واره نزد بوردیو مجموعه‌ای پایدار از گرایش‌ها، ادراک‌ها و شیوه‌های عمل است که در بدن و ذهن افراد نهادینه می‌شود و کنش‌های آنان را بدون نیاز به محاسبه‌ی آگاهانه هدایت می‌کند. میدان نیز عرصه‌ای اجتماعی است که در آن کنشگران بر سر منابع و سرمایه‌های خاص آن رقابت می‌کنند. رابطه‌ی میان عادت‌واره و میدان دوسویه است؛ میدان عادت‌واره را شکل می‌دهد و عادت‌واره میدان را بازتولید می‌کند. خشونت نمادین نیز یکی از مفاهیم کلیدی بوردیو است و به آن دسته از سازوکارهای نامرئی اشاره دارد که از طریق آن‌ها نظم اجتماعی موجود به‌عنوان امری طبیعی، بدیهی و مشروع پذیرفته می‌شود. این نوع خشونت نه از راه اجبار فیزیکی، بلکه از طریق زبان، آموزش، ذوق، سلیقه و نظام‌های نمادین اعمال می‌شود.

بوردیو یکی از مهم‌ترین چهره‌های روشنفکری فرانسه در زمانه‌ی خود بود و آثارش همچنان الهام‌بخش پژوهشگران علوم اجتماعی است. اندیشه‌های او در زمینه‌های آموزش، فرهنگ، زبان، رسانه و سیاست تأثیری پایدار داشته و مفاهیمش به ابزارهایی اساسی برای تحلیل نابرابری و قدرت در جوامع مدرن بدل شده‌اند. جامعه‌شناسی برای بوردیو ابزاری انتقادی برای افشای ساختارهای پنهان سلطه و امکان‌های رهایی بود.

از مهم‌ترین آثار بوردیو می‌توان به نظریه‌ی کنش، تمایز، انسان دانشگاهی، تأملات پاسکالی، سلطه‌ی مذکر و بازتولید در آموزش، جامعه و فرهنگ اشاره کرد؛ آثاری که هریک نقشی تعیین‌کننده در شکل‌دهی به اندیشه‌ی اجتماعی معاصر داشته‌اند.

این کتاب یا نویسنده چه جوایز و افتخاراتی کسب کرده است؟

در اوایل دهه‌ی ۱۹۹۰، بوردیو به‌پاس دستاوردهای علمی و پژوهشی خود و نقشی که در اعتلای جایگاه بین‌المللی جامعه‌شناسی فرانسه ایفا کرده بود، نشان طلایی مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه را دریافت کرد.

چه نسخه‌های دیگری از این کتاب در ایران منتشر شده است؟

انتشارات گام نو در سال ۱۴۰۱ با همین عنوان و با ترجمه‌ی ‏محسن ناصری‌راد این کتاب را منتشر کرده است.

بخشی از کتاب تاملات پاسکالی

«اما همچنین معتقدم که هیچ فعالیت فلسفی‌ای، حتی اگر بتواند هرگونه «ذهن فلسفی‌ای» را رسوا سازد که به طور متعارف ساخته شده، فلسفی‌تر از تحلیل منطق خاص میدان فلسفی و گرایش‌ها و باورهایی که به لحاظ اجتماعی در لحظه‌ای معین به مثابه امور «فلسفی» بازشناخته می‌شوند نیست، همان گرایش‌ها و باورهایی که، به لطف کوری فیلسوف‌ها نسبت به کوری مدرسی خودشان، در آن میدان ایجاد و شکوفا می‌شوند. هماهنگی آنی بین منطق میدان و گرایش‌هایی که القا می‌کند و پیش‌فرض می‌گیرد، یعنی کل محتوای خودسرانه آن، معمولاً در پشت نقاب امور خودپیدای جهان‌شمول و بی‌زمان پنهان می‌شود. میدان فلسفی نیز از این قاعده مستثنی نیست. بنابراین، نقد جامعه‌شناختی امری صرفا مقدماتی نیست که زمینه را برای نقد فلسفی بنیادین‌تر و خاص‌تری آماده سازد: بلکه به اصل «فلسفه» فلسفه منتهی می‌گردد، که به طور ضمنی درگیر پراتیک اجتماعی‌ای است که در زمان و مکانی معین به منزله امری فلسفی تعریف می‌شود.»