کتاب تاریخ اسلام در آسیای میانه و قفقاز

کتاب «تاریخ اسلام در آسیای میانه و قفقاز» به کوشش غلامحسن حسین‌زاده شانه‌چی (-۱۳۵۲)، تاریخ منطقه آسیای میانه و قفقاز را از پیش از اسلام تا دوره آقامحمدخان قاجار دربر دارد. بخش آخر کتاب نیز به طور ویژه به تاریخ علم و ادبیات در این مناطق پرداخته است. بخشی از فصل آخر این کتاب ارزشمند را می‌خوانید: آذربایجان و ماورای قفقاز، نمونه خوبی از ناحیه‌ای است که گروهی از شعرای متجانس را پرورش داد و هر یک از آنان در عین حال دارای ویژگی‌های خاص خود بودند. شعر این ناحیه، گواه فرهنگ پیشرفته آن است. نویسندگان و دانشمندان آن نه تنها فراوان، بلکه نومایه و اصیل نیز بودند. سبک بیان، واژگان و تألیف کلام آنان، دارای ویژگی‌های خاصی است که در شعرای مشرق ایران یا نادر است و یا اصلاً پیدا نمی‌شود؛ اما این سخن، بدان معنا نیست که میان این مکتب و شعرای دیگر نواحی ایران، ارتباطی وجود نداشت. همه این تحولات از سرچشمه واحدی نشأت گرفته بود، اما بعدها در معرض تأثیرات محلی قرار گرفت و این تأثیر از جانب سرزمین‌های غیرایرانی و غیراسلامی بود که یا زبانشان فرق می‌کرد و یا فقط نزدیکی اندکی با زبان فارسی داشتند. گرایش بسیار به اشعار غنایی و به‌ویژه قصیده، از ویژگی‌های مکتب ادبی این ناحیه بوده است؛ هرچند در این‌جا نیز از ادبیاتی که به طور خاص جنبه عرفانی داشته باشد، خبری نیست؛ ولی نقاب تصوف به شعرا فرصت می‌داد تا آرا و عقایدی را بیان کنند که در شرایط عادی، تفکر در آنها مقدور نمی‌باشد. غزل تحت تأثیر تصوف طبقات شهری، محبوبیت فراوانی یافت و گاهی مضامینی بیرون از حوزه دربارها انتخاب می‌شد. یکی از شاخصه‌های برجسته این مکتب، استفاده از گنجینه لغات و مفردات عربی و نیز بهره‌گیری در جنبه‌هایی از فرهنگ عامیانه محلی می‌باشد.