کتاب عصر روشنگری

«انسان آزاد به دنیا می‌آید، اما همه جا در زنجیر است.»

او که زمانی در پی آن بود که خردمند باشد، اینک تنها در پی دانستن است.

«عقل چه بسیار اوقات که ما را فریب می‌دهد... اما وجدان هرگز فریب نمی‌دهد.

تجربه‌گرای انگلیسی دیگری به نام جورج بِرکلی که اسقف انگلیکن در ایرلند بود، حتی از لاک نیز جلوتر رفت. او ابراز عقیده کرد که ذهن انسان در واقع هیچ‌گاه چیزی را از محیط دریافت نمی‌کند. همه آنچه به واقع ذهن آدمی می‌تواند انجام دهد ادراک دریافت‌های ذهنی خود از جهان خارج، و نه خود اشیاء است.

در نخستین روزهای عصر روشنگری، اکثر فیلسوفان از نیروی خرد انسان و روش علمی ــ به جای ایمان، عاطفه، وفاداری، خُرافه، و فرمانبرداری از قدرت ــ به عنوان بهترین ابزار حل مشکلات آزاردهنده اجتماعی، اقتصادی، و سیاسی دفاع می‌کردند.

طی قرن‌های شانزدهم و هفدهم، کاتولیک‌ها و پروتستان‌ها به نام خدا به جنگ با یکدیگر پرداختند. این خونریزی سرانجام از اقتدار کلیسای کاتولیک کاست، اما بسیاری از مسیحیان را نیز در هر دو سو دلسرد و سرخورده ساخت. چطور می‌توانستند این ادعای رهبران روحانیشان را بپذیرند که صرفاً مذهب آن‌ها ایمان راستین است؟ تفسیر کدامشان از کتاب مقدس درست بود؟ آیا به راستی کلیسا از رضایت خدا برخوردار بود هنگامی که کسانی را که با اقتدار کلیسا موافق نبودند تحت پیگرد و آزار قرار می‌داد؟

در نخستین روزهای عصر روشنگری، اکثر فیلسوفان از نیروی خرد انسان و روش علمی ــ به جای ایمان، عاطفه، وفاداری، خُرافه، و فرمانبرداری از قدرت ــ به عنوان بهترین ابزار حل مشکلات آزاردهنده اجتماعی، اقتصادی، و سیاسی دفاع می‌کردند.

مضمون مشترکی که تجربه‌گرایان انگلیسی ابراز می‌کردند این بود که اگر تجربه به تنهایی در ذهن آدمی یک حس واقعیت می‌آفریند، پس معیار راستین همه چیز است. به عقیده آن‌ها، این اصل می‌توانست به درک روشن‌تر رفتار انسان بینجامد. آن‌ها عقیده داشتند اگر ذهن مردم از برداشت‌های غلط، خرافات، یا پندارهای شرارتبار انباشته است، منشأ چنین خصوصیات منفی‌ای لزوماً محیط و نهادهای اجتماعی است. انسان‌ها، با کاربُرد عقل مبتنی بر واقعیت قابل مشاهده برای بررسی و تحلیل نهادهای اجتماعی و چگونگی اصلاح آن‌ها، می‌توانستند تا حد زیادی شرایطی را که در آن می‌زیستند بهبود بخشند.

پا گذاشتن بر تعصب، سنت، اجماع همگانی، اقتدار، در یک کلمه همه آنچه اکثر اذهان را اسیر خود می‌کند، جرئت تفکر مستقل داشتن، تجدیدنظر و جستجوی شفاف‌ترین اصول عام، و پذیرش هیچ چیز جز گواهی تجربه و عقل خویش.

فیلسوفان اغلب ــ و گاهی به شدت ــ بر سر علل و راه‌حل‌های مشکلات اجتماعی گسترده‌ای که با آن‌ها روبرو می‌شدند، اختلاف پیدا می‌کردند. اما، علی‌رغم این اختلافات، در بسیاری از عقاید مهم و اساسی اشتراک نظر داشتند، که از جمله آن‌ها اصولی بود که جان لاک و دیگر فیلسوفان بر آن تأکید داشتند: بحث آزاد و آشکار، رواداری مذهبی، محاکمات عادلانه با حضور هیئت منصفه، و حمایت قانونی از حقوق فردی.

«پادشاهی... تنها برای ملت‌های ثروتمند مناسب است، حکومت اشراف برای کشورهای متوسط چه به لحاظ ثروت و چه وسعت، و مردمسالاری برای کشورهای کوچک و فقیر.»

«پادشاهی... تنها برای ملت‌های ثروتمند مناسب است، حکومت اشراف برای کشورهای متوسط چه به لحاظ ثروت و چه وسعت، و مردمسالاری برای کشورهای کوچک و فقیر.»

«اگر بپرسیم که بزرگ‌ترین خیر ممکن دقیقاً در چه چیزی نهفته است، که سرآمد همه نظام‌های قانونگذاری باشد، می‌توانیم آن را در دو هدف اصلی خلاصه کنیم: آزادی و برابری.»

اما هواداران روشنگری بیش‌ترین خشم خود را متوجه مذهبِ نهادی‌شده، به ویژه کلیسای کاتولیک، می‌کردند، که بسیاری بر این عقیده بودند که از راه ترس، ارعاب، تهدید، و دانش دروغین از تمام مردم سوءاستفاده می‌کند. خدا در زندگی بسیاری از اندیشمندان عصر روشنگری دیگر نیروی مهمی به شمار نمی‌رفت. مردان و زنان عصر روشنگری نفع شخصی و شعور خود را راهنمای خویش قرار می‌دادند، چنان که در گذشته هرگز سابقه نداشت