کتاب زندگی کوروش

همان‌سان که کودکان ما الفبا می‌آموزند، نونهالان پارسی دادگری و راستی می‌آموزند.

کسی را نیاز برآورده نخواهد شد اگر نماز گزارد تا در مسابقه‌ی سواری پیشی گیرد از دیگران، اما هرگز سواری نیاموخته باشد؛ و یا در نشانه‌رَوی سرآمد همگان گردد، اما کمان‌گیری نکرده باشد، یا خواهد ناوی را ایمن به بندری رساند اما هنر دریانوردی هیچ نداند. یا از ایزدان خواهد که وی را محصولی فراوان پاداش دهند اما هیچ دانه‌یی نیافشانده باشد، یا از ایزدان خواهد که وی را تندرست از جنگ به خانه بازآورند اما خود هیچ چاره‌یی نیاندیشیده باشد. شما مرا گفتید که تمامی این نمازها ناساز و ناهمگون با آیین آسمان است، و هر آن‌که چنین نمازها گزارد، بی‌گمان خواست‌هایش برآورده نشود. درخواست‌هایی همانند این، حتّا با قانون‌های زمینی هم سازگار نیست.

اگر مردی را چند باری به امیدهای دروغین برانگیزانی آن‌گاه که امید راستین بر در خانه‌اش آید باور نکند و مژده‌ی نیک آن به کس ندهد.

اگر در آن پیشه که ادعا داری نیک هستی و نیک نباشی، چه تمهیدی خواهی ساخت تا مردمان بباورند نیک هستی؟

دشواری و رنجْ رهنمای دل‌شادی‌تان

این است دادِ آسمان: آنان که نکوشند به رستگاری خویشتن، دست دیگران بر خویش دراز کنند و فرمانِ بیگانه بر خویش گذارند.»

ایزدان و مردمان را به یک شیوه، پیوسته به یاد باید داشت. و ایزدان را نه تنها به روزهای نیاز باید نماز گزارد که حتّا به فرازترین روزهای بی‌نیازی و نیک‌بختی نیز باید در اندیشه بود. و آن‌گاه گفتید که به راستی ما باید با دوستان زمینی‌مان نیز چنین کنیم.

ایزدان چیزهایی چند را روا دیده‌اند تا مردمان از گذر خواندن و آموزش فراگیرند؟ و دست‌یافت و توانمندی در آن‌ها پاداش کوشش‌های کسان است، نه برآیند کم‌کوشی و تن‌پروری. و در این راه آن هنگام توانیم از ایزدان یاری خواهیم که بالاترین کوشش‌های‌مان را، در یادگیری و دست‌یافت آن چیزها، به کار گرفته باشیم.

نوباوگان به دبستان می‌روند و به روزگار کودکی دادگری می‌آموزند و راستی. و اگر پرسیده شود از ایشان، گویند که نوآموزانِ داد و راستی‌اند؛ آن هم با سخنانی درست. همان‌سان که کودکان ما الفبا می‌آموزند، نونهالان پارسی دادگری و راستی می‌آموزند.

مردمان لذت‌های این جهانی را به دور نمی‌فکنند و بدرود نمی‌گویند شادمانی‌ها را یک‌سره، نه! آن خویشتن‌داری که ما را آموختند بهر آن بود تا در آینده ما را از آن شادی‌های بزرگ رسد.

اگر مردمان بیاندیشند که فرمان‌بری از پادشاه‌شان ایشان را به تیره‌روزی و تباهی خواهد کشاند، آن‌گاه هیچ چیز به فرمان‌بری شوق‌شان نخواهد داد، نه تنبیه، نه ترغیب، نه پیش‌کش؛ زیرا که هیچ مرد از بهر نابودی خویش پیش‌کش نپذیرد.

]به این‌گونه کوروش با آن زبر سپاهی بیرون شد. و آن هنگام که بیرون بودند وی را گفت: «امروز توانید آشکار کنید که در آن پیش‌تر روزها که می‌گفتید دیدار من شادی شماست دروغ نمی‌گفتید.» و مرد مادی پاسخ داد: «توانم همواره در خدمت شما باشم اگر فرمایید.» «و توانید آیا که دیگرِ آسواران نیز به خدمت من آورید؟» و مرد مادی فریاد زد: «به ایزدان آسمان که دیگر آسواران به خدمتتان خواهم آورد، تا شما نیز گویید دیدار من نیز شادی شماست.» پس، مرد مادی با پروانه‌یی که از سیاکسار داشت به نزد آسواران رفت و به شیواتر شیوه‌یی پیام گزارد، و افزود که خود وی هرگز کوروش را از یاد نَبَرَد، که دلیرترین است و سرافرازترین، و از مردان همه بهترین، و پهلوانی که نژاد به آسمان می‌رساند.

در دادرسی دبستانی اتهامی که داوران در کیفر دادنش لحظه‌ای نمی‌درنگند ناسپاسی است، که در جهان بزرگ‌سالان بسیار کینه‌ها از آن می‌خیزد اما کم‌تر کسان به دادگاه می‌کشانندش. اگر کسی به ناسپاسی متهم شود، که به هنگام توانایی وام محبت دیگران باز نپرداخته است، او را گوش‌مالی سخت می‌دهند، و چنین برهان می‌آورند که ناسپاس مردان، چه بسا که خویش‌کاری در برابر ایزدان و خاندان و سرزمین پدری و دوستان را نیز بفراموشند. آنان را باور اینست که بی‌شرمی سرانجام به ناسپاسی خواهد گرایید، از این‌رو، آنان ناسپاسی را می‌نکوهند، و ریشه‌ی هر دون‌پایگی و فرومایگی می‌شناسند[

تا امروز نیز نشانه‌ها برجاست که به خویشتن‌داری و بردباری آیینی ایشان، و به سامانی که پدیدآورنده و نگاه‌دارنده‌ی آن تا به این روزگار است، گواهی می‌دهد. تا این روزگار پارسیان هنوز شرم دارند که در گذرگاه همگان آب دهان بر زمین افکنند، یا آب بینی فرو ریزند، یا نشانه‌های باد آشکار کنند، یا آشکارا به راهی روند بهر پاسخ گفتن نیازهای سرشت‌شان. و ایشان زنده داشتن این آیین سرفرازانه را به این اندازه‌های والا تا به این روزگار نمی‌توانستند، اگر پرهیزهای سخت و خویشتن‌داریِ شیفته‌وار پیشه نمی‌کردند؛ و اگر به برتافتن دشواری‌ها خوی نمی‌گرفتند، برون فکندن پلیدی‌های پیکر را به چنین هنجار نمی‌توانستند.

دلیل ثروت و عزت ایران آن است که کوروش، شهزاده‌ی نیک‌نهاد و نیک‌خواهِ مردم بر آن فرمان می‌راند