کتاب ذهن روسی در نظام شوروی

تنها چیزی که بدتر از اشتباه‌کردن است این است که فکر کنید اصلا اشتباه نمی‌کنید.

وقتی قدرت‌ها ادعا کنند که خیر و حق و حقیقت در انحصار آن‌هاست، شر به پا می‌شود.

«ملت بزرگی‌اند، و قوای خلاق‌شان عظیم، و آن‌گاه که آزاد شوند خدا می‌داند چه ارمغان‌ها برای جهانیان خواهند آورد.»

این‌که سرانجام می‌توان بر بدی‌ها غلبه کرد، این‌که پایان بردگی در راه است، بله، این است نکته‌ای که بشر حق دارد به آن ببالد.»

این تهاجم علامت ضعف رژیمی است که این همه به زور متکی است، علامت «درست عمل‌نکردن»

این روشنفکران عمدتاً صاحب حرفه و شغل فرهنگی بودند. معروف‌ترین‌شان همان اهل قلم بودند. همهٔ نامداران (حتی داستایفسکی در ایام جوانی‌اش) به درجات و شکل‌های مختلف در مبارزه در راه آزادی حضور داشتند. اعقاب همین‌ها بودند که بار اصلی انقلاب فوریهٔ ۱۹۱۷ به دوش‌شان بود. بعضی از این‌ها که به اقدام‌های حادتر اعتقاد داشتند، در سرکوب این انقلاب و استقرار کمونیسم شوروی در روسیه، و سپس جاهای دیگر، شرکت کردند. در ادامه، روشنفکران کم‌کم به صورت سیستماتیک قلع وقمع شدند. اما کاملا از بین نرفتند.

این دم ودستگاه هیولاوار البته با مشکلات و مصایبی مواجه است، اما موفقیت و ظرفیت بقای آن را نباید دست‌کم گرفت. ممکن است آینده‌اش نامطمئن و حتی خطرناک باشد، ممکن است مرتکب خبط وخطاهایی بشود و به ورشکستگی بیفتد یا به‌تدریج یا حتی ناگهانی دچار تغییراتی بشود، اما تا وقتی که وجدان آدم‌ها عرض وجود نکند این نظام لزوماً محکوم به شکست نیست.

یکی از معیارهای نابغه به نظرم همین است: قدرت انجام‌دادن کاملا ساده و بدیهی کاری که بقیهٔ آدم‌ها نمی‌توانند انجام دهند و می‌دانند هم که نمی‌توانند ــ و درعین حال، نمی‌دانند آن کار چه‌گونه انجام می‌شود یا چرا نمی‌توانند شروع کنند به انجام‌دادن آن.

تکفیرشدن گیورگی آلکساندروف، فیلسوف رسمی حزب، را هیچ‌کس انتظار نداشت و پیش‌بینی نمی‌کرد. جرمش این بود که گفته بود کارل مارکس از همهٔ فیلسوفان غرب برتر است، حال آن‌که می‌بایست بگوید کارل مارکس با هر متفکری که تاکنون زیسته است به‌کلی فرق دارد و از همهٔ آن‌ها برتر است. مقامات حزب معتقد بودند که وقتی کارل مارکس دست‌کم گرفته بشود و صرفاً فیلسوف به حساب بیاید، حق مطلب ادا نمی‌شود؛

چیزی که می‌شود با اطمینان گفت این است که با رفتن ژنرال استالین دیر یا زود بحرانی در اوضاع شوروی درمی‌گیرد ــ بحرانی که شاید وخیم‌تر باشد از بحران بعد از مرگ لنین، زیرا علاوه بر همهٔ مسائل مربوط به تنظیم دوبارهٔ امور، که در دیکتاتوری‌های سفت وسخت بسیار حاد می‌نمایند، این معضل هم پیش می‌آید که آیندهٔ دم ودستگاه حکومتی بغرنج استالین چه خواهد شد.

هدف جوامع متعارف بشری، در درجهٔ اول، بقاست، و در درجهٔ بعد هم تأمین‌کردن آن چیزی که به نظر جان استیوئرت میل عمیق‌ترین منافع بشر به حساب می‌آید، یعنی ارضاکردن حداقل تعداد امیال متعارف بشر، به نحوی از انحا، بعد از تأمین نیازهای اولیه ــ به عبارت دیگر، میل به ابراز وجود و اظهارنظر، میل به خوشبختی، میل به آزادی، میل به عدالت. هر حکومتی که به میزان معقولی این ارزش‌ها را محقق کند، وظیفهٔ خود را انجام داده است. اما این‌ها هدف‌های جامعهٔ شوروی یا حکومت آن نیستند. حکومت و جامعهٔ شوروی، منبعث از ریشه‌های انقلابی خود، برای رسیدن