بریده‌هایی از کتاب کودتا

مجلس‌ها، دولت‌ها همه برای خاطر مردم به‌وجود آمده‌اند نه مردم به‌خاطر آن‌ها. وقتی مردم یکی از آنها را نخواستند، می‌توانند نظر خود را درباره آن ابراز کنند. در کشورهای دموکراسی و مشروطه هیچ قانونی بالاتر از اراده ملّت نیست.

کاشانی که جایگاه راستین زنان را در خانه می‌دانست فریاد می‌زد که «من نمی‌توانم بفهمم مردان مرتکب چه اشتباهی شده‌اند که مستحق این باشند به زنانشان حق رأی بدهند.

ناسیونالیسم مهارگسیخته و غیرمسئول خطر حادّی را برای قدرت‌های غربی به‌وجود می‌آورد. زیرا این ناسیونالیسم بر هیچ‌گونه شوق و حمیت ملّی واقعی که حاضر باشد نظم و انضباط، ازخودگذشتگی و کار نامحدود را بپذیرد، مبتنی نیست، بلکه تلاشی از سوی طبقه حاکم است، برای این‌که با نسبت دادن همه بدی‌ها و دشواری‌ها به سلطه خارجی، مردم خویش را از توجه به کمبودهای خود آنها منحرف و غافل سازند.

دیپلمات‌های امریکایی و انگلیسی دوست داشتند به‌عنوان بهترین راه شناخت ایران، خواندن کتاب آلیس در سرزمین عجایب را به یکدیگر توصیه کنند.

شرارتی که افراد انسان مرتکب می‌شوند پس از خود آنان نیز زنده می‌ماند

به این ترتیب خیلی پیش از دیگران، ایرانی‌ها ــ دست‌کم برخی از ایرانی‌ها ــ نفت را «بلای جان» خود می‌دیدند نه «قاتق نان» خود.

ملّت انگلیس از خود گذشته‌ترین، فهیم‌ترین و وطن پرست‌ترین همه ملل است و دلیل آن هم دقیقاً این است که برای قرن‌های متمادی از آزادی برخوردار بوده است.

درسی که من از این حوادث گرفتم این بود که در کشوری مانند ایران شما هرگز نمی‌توانید به ارتش اعتماد کنید.

«برادران، تولید نفت در سرزمین ما تولید جواهر است. ما باید تلاش کنیم این جواهرات را پس بگیریم. اگر این کار را نکنیم غیرت نداریم

«ایران به‌زودی مثل اتحاد شوروی خواهد شد که در آن دولت مالک همه چیز و شهروندان مالک هیچ چیز نیستند.

«هرگز کسانی چنین اندک، این‌چنین احمقانه، و در چنین مدت کوتاهی، این همه نباخته بودند.»

«برادران، تولید نفت در سرزمین ما تولید جواهر است. ما باید تلاش کنیم این جواهرات را پس بگیریم. اگر این کار را نکنیم غیرت نداریم». این احتمالا نخستین دعوت آشکار به ملی کردن نفت در ملاء عام بود.

جمهوری اسلامی تحریم‌های تحت رهبری ایالات متحده را شبیه آن تحریم اقتصادی‌ای می‌داند که به‌وسیله انگلیس سازماندهی شد. آنان این دو رشته مذاکرات طولانی را هم که در این مورد صورت گرفته، شبیه هم می‌دانند و استدلال می‌کنند که در هر دو مورد قدرت‌های غربی در انظار عمومی وانمود می‌کردند که به قبول «یک مصالحه عادلانه» تمایل دارند، امّا در واقعیت و به‌طور خصوصی مصرانه بر خواسته‌های مشکل‌ساز خود که برای ایران قابل قبول نبود پافشاری می‌کردند. در بحران ۳۲-۳۰ نیت واقعی سرنگونی مصدق بود، اکنون هم ــ این نظام ادعا می‌کند ــ نیت واقعی سرنگونی جمهوری اسلامی است.

یک نماینده پارلمان عضو حزب کارگر پس از بازدید خود از تأسیسات نفتی اخطار می‌کرد که «اکنون که بچه‌های چهارده ساله در این باره صحبت می‌کنند که «طلای سیاه» باید متعلق به خود آنها باشد نه متعلق به انگلیسی‌ها،

سیاست، آشکارا موجودات عجیب و غریبی را با یکدیگر همبستر می‌کند.

مصدق، حقوقدان تربیت شده سوئیس که در اغلب موارد در برابر شاه به مقررات قانون اساسی استناد می‌کرد، اکنون خود داشت از همان قوانین عبور می‌کرد و مستقیماً به نظریه اراده عمومی توسل می‌جست. اعیان‌زاده لیبرالی که در گذشته عمدتاً به طبقات متوسط تکیه کرده بود، اکنون به عموم مردم توسل می‌جست. اصلاح‌گر میانه‌رویی که زمانی حتی پیشنهاد کرده بود حق رأی محدود به افراد باسواد شود، اکنون آشکارا در جستجوی حمایت توده‌های پایمال شده بود.

ه زبان رایج آن زمان، ایران به یک پیاده بازی بزرگ شطرنج تبدیل شده بود. روسیه روبه جنوب یعنی به طرف قفقاز و آسیای مرکزی گسترش می‌یافت و با شکست ایران در دو جنگ کوتاه نه‌تنها امتیازات اقتصادی، بلکه بخش‌های وسیعی از سرزمین‌های شمال ایران را هم به‌دست آورد. به همین گونه بریتانیایی‌ها هم که در هندوستان ــ جواهر سلطنتی‌شان ــ جا پاهای محکمی برای خود درست کرده بودند، به سمت افغانستان و خلیج فارس پیش می‌آمدند. ایرانی‌ها، به شوخی، روسیه را «همسایه» شمالی و انگلیس را «همسایه» جنوبی خود می‌نامیدند.

همیشه یک توازنی برقرار بود و خدمتگزاران مملکت با این‌که از همه جا بی‌خبر بودند و معلومات دولت‌های خدمتگزار را هم نداشتند، با سبک و سلیقه مخصوص به خود، و ایمانشان به بقای مملکت، توانستند وطن خود را طوری اداره کنند که چرخ‌ها کار خود را بکند و دست تکدّی مقابل بیگانگان دراز نکنند.

او تأکید می‌کرد که قانون اساسی به روشنی تصریح کرده است که نقش پادشاه صرفاً یک نقش تشریفاتی است و اخطار می‌کرد که «اگر شاه در سیاست درگیر شود، آنگاه می‌توان او را مسئول دانست، و اگر شاه مسئول باشد در آن صورت باید حساب پس بدهد.» او غالباً این گفته معروف را تکرار می‌کرد که «پادشاه باید سلطنت کند، نه حکومت»

سیاست‌سازان امریکا که قادر نبودند بین مخالفت او با امپریالیسم بریتانیا و ستایش او از مشروطیت‌خواهی مردم این کشور تمایز قایل شوند، او را دمدمی و بی‌ثبات می‌یافتند. برای آورل هریمن ــ فرستاده ویژه ترومن به ایران ــ درک این‌که چگونه مصدق می‌تواند به این شدت با شرکت نفت انگلیس مخالف باشد و باز هم نوه‌های خود را برای تحصیل به انگلستان بفرستد، دشوار بود.

به این ترتیب خیلی پیش از دیگران، ایرانی‌ها ــ دست‌کم برخی از ایرانی‌ها ــ نفت را «بلای جان» خود می‌دیدند نه «قاتق نان» خود.

به این ترتیب خیلی پیش از دیگران، ایرانی‌ها ــ دست‌کم برخی از ایرانی‌ها ــ نفت را «بلای جان» خود می‌دیدند نه «قاتق نان» خود.

«اگر تصوّر شود فروکش کردن کنونی تنش‌ها چیزی بیش از یک آرامش موقتی است، این تصوری خطرناک خواهد بود»: