کتاب البیان و التبیین

کتاب البیان والتبیین نوشته جاحظ، درباره‌ی سخن‌گفتن، فهماندن معنا و سنجیدن کیفیت بیان است. نویسنده میان شعر، خطابه، حکایت و داوری‌های ادبی حرکت می‌کند تا نشان دهد توانایی سخنوری فقط به درست اداکردن حروف محدود نیست؛ انتخاب واژه، شناخت موقعیت و پرهیز از تکلف نیز اهمیت دارد. فرشته فرضی شوب ترجمه جزء نخست این کتاب را انجام داده است و نشر خاموش این کتاب را منتشر کرده است. ماجرای سخنوری که برای پرهیز از تلفظ یک حرف، واژگان جایگزین پیدا می‌کند، نمونه‌ای از پیوند بحث‌های بلاغی و تجربه‌های انسانی در این کتاب است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب البیان و التبیین

کتاب البیان والتبیین حاصل توجه جاحظ به نسبت میان لفظ، معنا، گوینده و شنونده است. جاحظ، ادیب و متکلم معتزلی، بحث درباره‌ی بلاغت را به تعریف اصطلاحات محدود نکرده است. شعرها، خطبه‌ها، نامه‌ها، سخنان کوتاه و اخبار سخنوران، مواد اصلی بررسی‌های او را تشکیل می‌دهند. نویسنده گاه نظرهای دیگران را نقل می‌کند و گاه درباره‌ی قوت و ضعف گفتار یا اعتبار باورهای رایج داوری کرده است. فضای این کتاب از مجالس سخنوری و مناظره تا مناسبات روزمره‌ی مردم گسترده می‌شود. سخن در چنین فضایی هم وسیله‌ی انتقال اندیشه است و هم بخشی از رفتار اجتماعی. مقدمه نیز زمینه‌های فکری جاحظ، ارتباط او با معتزله و جایگاه میراث فرهنگی اقوام مختلف در دانش او را شرح داده است. این ترجمه بر مبنای تحقیق و شرح عبدالسلام هارون تهیه شده و توضیحات مترجم، حاشیه‌های محققان و برخی عبارت‌های عربی را در موارد لازم همراه دارد. مقدمه، موضوعات اثر را به نقل از عبدالسلام هارون در ۱۰ گروه کلی معرفی کرده است؛ از جمله بیان و بلاغت، قواعد بلاغی، رعایت حد اعتدال، خطابه و نمونه‌هایی از وصایا و رسائل.
کتاب البیان والتبیین فصل‌بندی یک درس‌نامه‌ی منظم را دنبال نمی‌کند. جاحظ از موضوعی به موضوع دیگر می‌رود و سپس به بحث پیشین بازمی‌گردد؛ بنابراین نکته‌های مرتبط گاهی میان شاهدها و حکایت‌های گوناگون پراکنده‌اند. عنوان‌هایی مانند «بابی در عیوب سخن و سخنوران»، «زبان، ابزار بیان»، «تفاوت لهجه‌ها در شهرهای مختلف» و «تمایل عامه‌ی مردم به استفاده از کلمات آسان» دامنه‌ی مباحث را نشان می‌دهند. موضوع‌های سکوت، زیاده‌گویی، ایجاز، سجع و خطبه‌های کوتاه نیز در فهرست آمده‌اند. نگاه نقادانه‌ی نویسنده فقط متوجه آرایش سخن نیست؛ شهرت خطیبان، تفاوت کاربرد واژه‌های مترادف و تأثیر ویژگی‌های گوینده بر پذیرش سخن نیز محل بررسی است. مقدمه همچنین موضع جاحظ در برابر شعوبیه و دفاع او از برتری عرب را بررسی کرده است. این زمینه، شناخت جهت‌گیری‌های فرهنگی نویسنده را در کنار آرای بلاغی او ممکن می‌کند. خواندن این کتاب، بیش از حفظ مجموعه‌ای از تعریف‌ها، مستلزم دنبال‌کردن نمونه‌ها و مقایسه‌ی داوری‌های گوناگون درباره‌ی سخن است.

خلاصه کتاب البیان و التبیین

جاحظ در کتاب البیان والتبیین، بیان را توانایی آشکارکردن مقصود و رساندن معنا به دیگری در نظر می‌گیرد. بحث از ناتوانی در گفتار آغاز می‌شود و به تفاوت میان دشواری تلفظ، ضعف استدلال و ناتوانی در سخنوری می‌رسد. نویسنده سپس تکلف و تظاهر به فصاحت را نقد می‌کند؛ مهارت در سخن نباید به نمایش توانایی گوینده تقلیل پیدا کند. ماجرای واصل بن عطا، سخنوری که حرف «ر» را از گفتارش کنار می‌گذاشت، نقش تمرین و انتخاب واژگان را برجسته می‌سازد. بررسی تفاوت لهجه‌ها و رواج واژه‌های آسان نیز نشان می‌دهد که شهرت و فراوانی کاربرد، از نظر جاحظ، الزاماً نشانه‌ی برتری نیست. دغدغه‌ی محوری این کتاب، سنجیدن تناسب لفظ و معنا و تشخیص مرز میان سخن مؤثر، گفتار متکلف و پرگویی است.

چرا باید کتاب البیان و التبیین را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب البیان والتبیین را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• شاهدهای شعری و خطابه‌ها، زمینه‌ی مقایسه‌ی داوری‌های بلاغی را فراهم می‌کنند.
• بحث تکلف، تفاوت سخنوری و تظاهر به فصاحت را روشن می‌کند.
• بررسی لهجه‌ها، پیوند کاربرد واژگان و محیط اجتماعی را نشان می‌دهد.
• مقایسه‌ی سکوت و گفتار، مسئله‌ی اندازه و موقعیت سخن را پیش می‌کشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب البیان والتبیین به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان ادبیات عرب که به بلاغت و نقد ادبی علاقه دارند.
• پژوهشگران خطابه که نمونه‌های سخنوری و داوری درباره‌ی خطیبان را بررسی می‌کنند.
• خوانندگانی که پیوند واژگان، فرهنگ و مناسبات اجتماعی برایشان پرسش‌برانگیز است.