کتاب تاملی بر گفتمان های نظری معاصر ایران

کتاب تاملی بر گفتمان های نظری معاصر ایران نوشته حسین روحانی، رابطه‌ی دین، ایدئولوژی و مردم‌سالاری را در اندیشه‌ی روشن‌فکران دینی بررسی می‌کند. نویسنده اختلاف علی شریعتی و عبدالکریم سروش را از یک سؤال آغاز می‌کند: آیا ایدئولوژیک‌کردن دین، امکان تغییر اجتماعی را فراهم می‌کند یا آزادی اندیشه را محدود می‌سازد؟ نشر نقد فرهنگ این کتاب را منتشر کرده است. بحث دموکراسی متعهد نیز نشان می‌دهد که اختلاف بر سر نقش دین، به مسئله‌ی رهبری جامعه و معنای مشارکت مردم پیوند می‌خورد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاملی بر گفتمان های نظری معاصر ایران

کتاب تاملی بر گفتمان های نظری معاصر ایران از حسین روحانی، محل برخورد برداشت‌های متفاوت از دین و سیاست است. متن ارائه‌شده شامل دو مقاله است: مقایسه آراء شریعتی و سروش در مورد ایدئولوژی و بررسی تطبیقی دموکراسی غربی با دموکراسی متعهد علی شریعتی. مقاله‌ی نخست، بخش‌هایی با عنوان تعریف ایدئولوژی، شریعتی معمار ایدئولوژیک کردن دین و دیدگاه مخالفین قرائت ایدئولوژیک از دین دارد. نویسنده ابتدا معانی متفاوت ایدئولوژی را کنار هم می‌گذارد؛ از آگاهی کاذب و ابزار توجیه سلطه تا منظومه‌ای از ارزش‌ها که به کنش اجتماعی جهت می‌دهد. این تفاوت تعاریف، مبنای بررسی اختلاف شریعتی و سروش می‌شود. شریعتی در این بررسی، طرفدار فهمی از دین است که مسئولیت اجتماعی ایجاد می‌کند. سروش نسبت به قطعیت‌طلبی، تفسیر رسمی و محدودشدن تکثر حساس است. نویسنده صرفاً گزارشگر این اختلاف نیست؛ استدلال‌های مقاله در دفاع از امکان وجود ایدئولوژی دینیِ انعطاف‌پذیر تنظیم شده‌اند. بنابراین خواننده هم شرح دیدگاه‌ها را دنبال می‌کند و هم با موضع مشخص نویسنده روبه‌رو می‌شود.
کتاب تاملی بر گفتمان های نظری معاصر ایران در مقاله‌ی دوم، بحث را به تعریف دموکراسی و نسبت مردم، رهبری و عدالت می‌کشاند. بخش‌های دموکراسی و تعاریف مرتبط با آن، شریعتی؛ نقاد لیبرال‌دموکراسی غربی و شریعتی؛ مبدع نظریه دموکراسی متعهد، مسیر این بررسی را مشخص می‌کنند. نویسنده دیدگاه‌هایی از افلاطون، ارسطو، مارکس، هابرماس و دیگر متفکران را برای نشان‌دادن تنوع برداشت‌ها از حاکمیت مردم مطرح کرده است. بحث اصلی، تفاوت میان برخورداری از حق رأی و داشتن امکان واقعی اثرگذاری بر سرنوشت جمعی است. نقد شریعتی به نقش پول و تبلیغات در شکل‌گیری رأی، در همین زمینه توضیح داده می‌شود. تمایز سیاست و پلیتیک نیز دو تصور از حکومت را مقابل هم قرار می‌دهد: حکومتی که جامعه را اداره می‌کند و حکومتی که مسئولیت هدایت و دگرگونی جامعه را بر عهده می‌گیرد. نقل‌قول‌ها و ارجاعات متعدد، بحث‌ها را به نوشته‌های متفکران پیوند می‌دهند. خواندن این مجموعه مستلزم توجه به اصطلاحات فلسفی و جامعه‌شناختی است؛ زیرا اختلاف‌ها فقط بر سر نتیجه‌های سیاسی نیستند و به تعریف مفاهیم نیز وابسته‌اند.

خلاصه کتاب تاملی بر گفتمان های نظری معاصر ایران

حسین روحانی بحث اصلی را بر تفاوت دو برداشت از ایدئولوژی بنا می‌کند. برداشت نخست، ایدئولوژی را ابزاری برای تثبیت قدرت و بستن مسیر پرسش می‌داند. برداشت دوم، ایدئولوژی را مجموعه‌ای از باورها و ارزش‌ها معرفی می‌کند که نقد وضع موجود و تغییر اجتماعی را ممکن می‌سازد. شریعتی در تفسیر نویسنده، به برداشت دوم نزدیک است. سروش از پیامدهای تبدیل فهم دینی به دستورالعملی قطعی و رسمی نگران است. مقاله‌ی نخست از این ایده دفاع می‌کند که جهت‌داشتن اندیشه، لزوماً به معنای جزم‌اندیشی نیست. مقاله‌ی دوم، همین مسئله را در عرصه‌ی حکومت پی می‌گیرد: آیا رأی‌گیری به‌تنهایی حاکمیت مردم را تضمین می‌کند؟ نقد نفوذ سرمایه و تبلیغات، زمینه‌ی معرفی دموکراسی متعهد می‌شود. دغدغه‌ی مشترک دو بحث، نسبت آگاهی، آزادی، ارزش‌های دینی و عمل جمعی است؛ نسبتی که نویسنده از طریق مقایسه‌ی تعریف‌ها و استدلال‌ها بررسی کرده است.

چرا باید کتاب تاملی بر گفتمان های نظری معاصر ایران را بخوانیم؟

• این کتاب اختلاف شریعتی و سروش را به تفاوت تعریف‌های ایدئولوژی پیوند می‌دهد و منشأ نظری مناقشه را روشن می‌کند.
• بحث دموکراسی متعهد، امکان بررسی نسبت میان هدایت جامعه، انتخاب مردم و عدالت اجتماعی را فراهم می‌کند.
• مقایسه‌ی دیدگاه‌های متفکران، تفاوت آزادی رسمی رأی‌دادن و امکان واقعی اثرگذاری سیاسی را برجسته می‌سازد.
• موضع دفاعی نویسنده، فرصتی برای سنجش استدلال‌های موافق قرائت ایدئولوژیک از دین فراهم می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• علاقه‌مندان به اندیشه‌ی سیاسی ایران که اختلاف‌های روشن‌فکری دینی را دنبال می‌کنند.
• دانشجویان علوم سیاسی و جامعه‌شناسی که به رابطه‌ی دین، قدرت و تغییر اجتماعی توجه دارند.
• خوانندگانی که خواهان شناخت مبانی نظری دموکراسی متعهد و نقدهای شریعتی به لیبرال‌دموکراسی هستند.

بخشی از کتاب تاملی بر گفتمان های نظری معاصر ایران

«شریعتی به عنوان یک نواندیشِ دینی، ایدئولوژی را یک سیستم باز و تحول‌پذیر معرفی می‌کند که گزاره‌های آن، پیوسته در بستر واقعیات اجتماعی و عقل و تجربه، تحول می‌یابد. تعریف شریعتی از ایدئولوژی، دو جنبه دارد؛ جنبهٔ متدولوژیک و جنبهٔ بینشی. مقصود در جنبهٔ متدولوژیک، معنای روش است که مبتنی بر نقد و سنجش است و در معنای بینشی، بحثِ شناخت و فهم انسان از امور، اهمیت می‌یابد (شاکری، ۱۳۸۲:۹۵).
از نظر شریعتی، ایدئولوژی عبارت است از نوعِ اعتقادِ متفکر، نسبت به ارزشِ واقعیتِ خارجی و ارزیابی واقعیت خارجی؛ اعتقاد نسبت به این‌که واقعیت، چه ناهنجاری‌هایی دارد و چگونه باید تغییرش داد و به شکل ایده‌آل در آورد. ایدئولوژی، عقیده است و عقیده (مرحلهٔ اول ایدئولوژی) یعنی نوع تصور و تلقی‌ای که ما از جهان، زندگی و انسان داریم. مرحلهٔ دوم ایدئولوژی، نوع برداشت و ارزیابیِ خاصی است که بر این اساس (بر اساس جهان‌بینی) نسبت به مسائلی که با آنها در ارتباطیم -و پیروان فکری و اجتماعیِ ما را می‌سازند- داریم. مرحله سوم نیز، عبارت است از پیشنهادها، راهِ حل‌ها و نشان دادن نمونه‌های ایده‌آل.
پس ایدئولوژی، سه عنصر اصلی و اساسی دارد: اول، یک پایهٔ نظری (جهان‌بینی) که ممکن است صادق یا کاذب باشد. دوم، نظام ارزش‌ها که ملاک‌هایی برای نقدِ وضع موجود ارائه می‌دهد و سوم طرح‌ها و مدل‌هایی برای تغییرات اجتماعی و نظام و مناسبات بدیل (شریعتی، ۱۳۷۲:۱۸۲).»