کتاب کاربردگرایی در تفسیر

کتاب کاربردگرایی در تفسیر نوشته محمدتقی کبریت‌چی و محمدرضا شاهرودی است که انتشارات دانشگاه تهران آن را منتشر کرده است. این کتاب به یکی از پرسش‌های مهم در فهم قرآن می‌پردازد: معنا چگونه از دل الفاظ، بافت و موقعیت خطاب به‌دست می‌آید؟ نویسندگان با تکیه بر معناشناسی کاربردی، میان دلالت زبانی و دلالت منطقی فرق می‌گذارند و می‌کوشند نشان دهند که فهم آیات فقط با دانستن واژه‌ها کامل نمی‌شود، بلکه به شناخت کاربرد و موقعیت آیات هم وابسته است. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب کاربردگرایی در تفسیر

کتاب کاربردگرایی در تفسیر نوشته محمدتقی کبریت‌چی و محمدرضا شاهرودی، پژوهشی مفصل درباره فهم و تفسیر قرآن کریم از زاویه معناشناسی کاربردی است. مسئله اصلی اثر این است که دلالت آیات را نمی‌توان فقط با تکیه بر معنای لغوی واژه‌ها یا الگوهای منطقی توضیح داد. نویسندگان از همان آغاز، قرآن را کلامی می‌دانند که در ساختار زبان متعارف نازل شده و به همین دلیل، فهم آن را وابسته به سازوکارهای زبانی، فضای خطاب، مخاطب و موقعیت می‌شمارند. در این چارچوب، کتاب با سه جریان ظاهرگرایی، تأویل‌گرایی و تعبیرگرایی وارد بحث می‌شود و می‌کوشد جایگاه رویکرد پیشنهادی خود را در نسبت با آنها روشن کند.
کتاب کاربردگرایی در تفسیر فقط طرح یک اصطلاح تازه نیست، بلکه برنامه‌ای پژوهشی برای بازخوانی چند مسئله قدیمی در علوم قرآن است. فهرست اثر نشان می‌دهد که بحث از کلیات کاربردگرایی، دلالت بر معنا در ساختار زبان، سازوکار خطاب و دلالت در قرآن، احکام و تشابه آیات، اجمال و تبیین آیات و نیز تفسیر مجاز، ستون‌های اصلی آن را می‌سازند. نویسندگان در این مسیر، میان «معنا»، «مفهوم» و «مدلول» فرق می‌گذارند و بر این نکته پا می‌فشارند که معنای مورد نظر متکلم در کاربرد خاص و در پیوند با بافت زبانی و غیرزبانی فهمیده می‌شود. به همین دلیل، بحث از مخاطبان خاص، مستمعان، دانش پیش‌زمینه‌ای، شأن نزول، ایجاز، حذف، تخفیف و تشابه معنایی در این اثر جای مهمی دارد.
کتاب کاربردگرایی در تفسیر از دل یک دغدغه روشن بیرون آمده است: چگونه می‌توان بدون نسبت‌دادن ابهام، نقص یا تناقض به آیات، از دشواری‌های فهم قرآن سخن گفت؟ پاسخ کتاب در این است که بسیاری از این دشواری‌ها از نادیده‌گرفتن بافت و کاربرد پدید می‌آیند. از همین‌جا، اثر به سراغ مسئله محکم و متشابه، اجمال و تبیین، جایگاه مفسر و مبیّن الهی و حتی بحث مجاز می‌رود و می‌کوشد برای هریک توضیحی بر پایه دلالت زبانی ارائه کند. فضای کتاب بیشتر استدلالی و مفهومی است و در کنار طرح نظریه، نمونه‌های قرآنی و ارجاع‌های روایی هم برای توضیح مدعاها آورده شده‌اند.

خلاصه کتاب کاربردگرایی در تفسیر

کتاب کاربردگرایی در تفسیر می‌خواهد نشان دهد که فهم قرآن تنها با مراجعه به معنای واژه‌ها یا قواعد صوری به‌دست نمی‌آید. نویسندگان ابتدا روش‌های رایج در تفسیر، از ظاهرگرایی تا تأویل‌گرایی و تعبیرگرایی، را مرور و نقد می‌کنند و سپس رویکرد خود را بر پایه معناشناسی کاربردی پیش می‌برند. در این نگاه، آیات در پیوند با مخاطب، فضای خطاب، دانش پیش‌زمینه‌ای و موضع کلام معنا پیدا می‌کنند.
اثر سپس این مبنا را در چند مسئله مهم دنبال می‌کند: تفاوت دلالت زبانی و دلالت منطقی، نسبت معنا و مفهوم، تشابه آیات، اجمال و تبیین، نقش عالمان قرآن در فهم آیات و نیز چگونگی تفسیر مجاز. حرف اصلی کتاب این است که بسیاری از ابهام‌ها، وقتی کاربرد آیات شناخته شود، صورت دیگری پیدا می‌کنند.

چرا باید کتاب کاربردگرایی در تفسیر را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب کاربردگرایی در تفسیر را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب یک چارچوب مشخص برای فهم نسبت میان لفظ، معنا، مخاطب و بافت در تفسیر قرآن ارائه می‌کند.
• خواننده با مطالعه آن می‌تواند تفاوت دلالت زبانی و دلالت منطقی را در بحث تفسیر دقیق‌تر بفهمد.
• این اثر مسئله‌های مهمی مانند محکم و متشابه، اجمال و تبیین و مجاز را در یک مسیر به‌هم‌پیوسته بررسی می‌کند.
• کتاب نشان می‌دهد که چرا شناخت فضای خطاب و دانش مخاطب در فهم آیات نقش تعیین‌کننده دارد.
• خواندن آن برای کسانی که می‌خواهند مبانی نظری تفسیر را فراتر از بحث‌های صرفاً لغوی دنبال کنند، سودمند است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب کاربردگرایی در تفسیر به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگران علوم قرآن و تفسیر که می‌خواهند با یک نظریه معناشناختی در این حوزه آشنا شوند.
• خوانندگانی که در پی فهم دقیق‌تر نسبت میان زبان، معنا و تفسیر متون دینی هستند.
• علاقه‌مندان به مباحث زبان‌شناسی و معناشناسی که می‌خواهند کاربرد این مباحث را در تفسیر قرآن ببینند.
• کسانی که درباره موضوعاتی مانند محکم و متشابه، اجمال آیات و جایگاه مفسر سؤالات جدی دارند.
• مخاطبانی که از کتاب‌های مفهومی و استدلالی در حوزه الهیات و زبان لذت می‌برند.