کتاب کاربردگرایی در تفسیر

کتاب کاربردگرایی در تفسیر نوشته محمدتقی کبریت‌چی و محمدرضا شاهرودی است که انتشارات دانشگاه تهران آن را منتشر کرده است. این کتاب به یکی از پرسش‌های مهم در فهم قرآن می‌پردازد: معنا چگونه از دل الفاظ، بافت و موقعیت خطاب به‌دست می‌آید؟ نویسندگان با تکیه بر معناشناسی کاربردی، میان دلالت زبانی و دلالت منطقی فرق می‌گذارند و می‌کوشند نشان دهند که فهم آیات فقط با دانستن واژه‌ها کامل نمی‌شود بلکه به شناخت کاربرد و موقعیت آیات هم وابسته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب کاربردگرایی در تفسیر

کتاب کاربردگرایی در تفسیر نوشته‌ی محمدتقی کبریت‌چی و محمدرضا شاهرودی، پژوهشی مفصل درباره‌ی فهم و تفسیر قرآن کریم براساس معناشناسی کاربردی است. مسئله‌ی اصلی اثر این است که دلالت آیات را نمی‌توان فقط با تکیه بر معنای لغوی واژه‌ها یا الگوهای منطقی توضیح داد. این کتاب در تفسیر برنامه‌ای پژوهشی برای بازخوانی چند مسئله‌ی قدیمی در علوم قرآنی است. کتاب کاربردگرایی در تفسیر از دل یک دغدغه‌ی روشن بیرون آمده است: چگونه می‌توان بدون نسبت‌دادن ابهام، نقص یا تناقض به آیات، از دشواری‌های فهم قرآن سخن گفت؟ پاسخ کتاب در این است که بسیاری از این دشواری‌ها از نادیده‌گرفتن بافت و کاربرد پدید می‌آیند. از همین‌جا، اثر به‌سراغ مسئله‌ی محکم و متشابه، اجمال و تبیین، جایگاه مفسر و مبیّن الهی و حتی بحث مجاز می‌رود و می‌کوشد برای هریک توضیحی بر پایه‌ی دلالت زبانی ارائه کند. فضای کتاب بیشتر استدلالی و مفهومی است و در کنار طرح نظریه، نمونه‌های قرآنی و ارجاع‌های روایی هم برای توضیح مدعاها آورده شده‌اند. 

خلاصه کتاب کاربردگرایی در تفسیر

کتاب کاربردگرایی در تفسیر می‌خواهد نشان دهد که فهم قرآن تنها با مراجعه به معنای واژه‌ها یا قواعد صوری به‌دست نمی‌آید. نویسندگان ابتدا روش‌های رایج در تفسیر، از ظاهرگرایی تا تأویل‌گرایی و تعبیرگرایی را مرور و نقد می‌کنند و سپس رویکرد خود را بر پایه‌ی معناشناسی کاربردی پیش می‌برند. در این نگاه، آیات در پیوند با مخاطب، فضای خطاب، دانش پیش‌زمینه‌ای و موضع کلام معنا پیدا می‌کنند. اثر سپس این مبنا را در چند مسئله‌ی مهم دنبال می‌کند: تفاوت دلالت زبانی و دلالت منطقی، نسبت معنا و مفهوم، تشابه آیات، اجمال و تبیین، نقش عالمان قرآن در فهم آیات و نیز چگونگی تفسیر مجاز. حرف اصلی کتاب این است که بسیاری از ابهام‌ها، وقتی کاربرد آیات شناخته شود، صورت دیگری پیدا می‌کنند.

نویسندگان قرآن را کلامی معرفی می‌کنند که در ساختار زبان متعارف نازل شده است و به همین دلیل، فهم آن را وابسته به سازوکارهای زبانی، فضای خطاب، مخاطب و موقعیت می‌دانند. در این چارچوب، کتاب با سه جریان ظاهرگرایی، تأویل‌گرایی و تعبیرگرایی وارد بحث می‌شود و می‌کوشد جایگاه رویکرد پیشنهادی خود را در نسبت با آن‌ها روشن کند. فهرست اثر نشان می‌دهد که بحث از کلیات کاربردگرایی، دلالت بر معنا در ساختار زبان، سازوکار خطاب و دلالت در قرآن، احکام و تشابه آیات، اجمال و تبیین آیات و تفسیر مجاز، ستون‌های اصلی اثر را می‌سازند. نویسندگان در این مسیر، میان «معنا»، «مفهوم» و «مدلول» فرق می‌گذارند و بر این نکته تأکید می‌کنند که معنای مورد نظر متکلم در کاربرد خاص و در پیوند با بافت زبانی و غیرزبانی فهمیده می‌شود. به همین دلیل، بحث از مخاطبان خاص، مستمعان، دانش پیش‌زمینه‌ای، شأن نزول، ایجاز، حذف، تخفیف و تشابه معنایی در این اثر جای مهمی دارد.

چرا باید کتاب کاربردگرایی در تفسیر را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب کاربردگرایی در تفسیر را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب یک چارچوب مشخص برای فهم نسبت میان لفظ، معنا، مخاطب و بافت در تفسیر قرآن ارائه می‌کند.
• خواننده با مطالعه‌ی این اثر می‌تواند تفاوت دلالت زبانی و دلالت منطقی را در بحث تفسیر دقیق‌تر بفهمد.
• کتاب‌ حاضر مسئله‌های مهمی مانند محکم و متشابه، اجمال و تبیین و مجاز را در یک مسیر به‌هم‌پیوسته بررسی می‌کند.
• کتاب نشان می‌دهد که چرا شناخت فضای خطاب و دانش مخاطب در فهم آیات نقش تعیین‌کننده دارد.
• خواندن این اثر برای کسانی که می‌خواهند مبانی نظری تفسیر را فراتر از بحث‌های لغوی دنبال کنند، مناسب است.

خواندن کتاب کاربردگرایی در تفسیر را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب کاربردگرایی در تفسیر به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگران علوم قرآن و تفسیر که می‌خواهند با یک نظریه‌ی معناشناختی در این حوزه آشنا شوند.
• خوانندگانی که در پی فهم دقیق‌تر نسبت میان زبان، معنا و تفسیر متون دینی هستند.
• علاقه‌مندان به مباحث زبان‌شناسی و معناشناسی که می‌خواهند کاربرد این مباحث را در تفسیر قرآن ببینند.
• کسانی که درباره‌ی موضوعاتی مانند محکم و متشابه، اجمال آیات و جایگاه مفسر سؤالات جدی دارند.
• مخاطبانی که از مطالعه‌ی کتاب‌های مفهومی و استدلالی در حوزه‌ی الهیات و زبان لذت می‌برند.