کتاب حلال و حل شونده

کتاب حلال و حل‌ شونده نوشته‌ لیلا حاجی آقابابایی، اثری تخصصی در حوزه‌ی شیمی است که نشر دانشگاهی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد یادگار امام خمینی (ره) شهر ری آن را منتشر کرده است. این کتاب به زبان فارسی و با تکیه بر مفاهیم شیمی فیزیک و شیمی تجزیه، نقش حلال‌ها و حل‌شونده‌ها در تشکیل محلول‌ها را بررسی می‌کند. ساختار اثر آموزشی است و از مقدمه‌ای کوتاه درباره‌ی اهمیت حلال‌ها در فرایندهای زیستی و صنعتی آغاز می‌شود و سپس در قالب چند فصل منظم، ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی حلال‌ها، انواع برهم‌کنش‌ها و مفاهیم اسید و باز در محیط‌های مختلف را توضیح می‌دهد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب حلال و حل شونده اثر لیلا حاجی آقابابایی

کتاب حلال و حل‌ شونده اثری از لیلا حاجی آقابابایی است که با رویکردی آموزشی برای دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های شیمی و علوم نزدیک به آن نوشته شده است. نویسنده که سابقه‌ی تدریس و پژوهش در شیمی تجزیه دارد، در مقدمه توضیح داده است که با وجود نقش گسترده‌ی حلال‌ها در شیمی و علوم زیستی، منبع فارسی مستقلی که به‌طور متمرکز درباره‌ی خواص حلال‌ها و حل‌شونده‌ها باشد، در دسترس نبوده و این کتاب برای پرکردن همین خلأ تدوین شده است. در همین بخش، کاربرد حلال‌های آبی و ناآبی در فرایندهای زیست‌شیمیایی و صنعتی به‌اختصار معرفی شده است.

لیلا حاجی آقابابایی کتاب حلال و حل‌ شونده را در چهار فصل تنظیم کرده است. در فصل اول با عنوان خواص فیزیکوشیمیایی حلال‌ها مفاهیمی مانند تعریف حلال و محلول براساس آیوپاک، دسته‌بندی حلال‌ها به فلزات مایع، نمک‌های مایع و حلال‌های مولکولی و سپس تقسیم حلال‌های مولکولی به آمفی‌پروتیک، آپروتیک و بی‌اثر مطرح شده است. در همین فصل ویژگی‌هایی مانند نقطه جوش و انجماد، محدوده مایع‌بودن، فراریت، قطبیت، ثابت دی‌الکتریک، ثابت خودیونیزاسیون و توانایی حلال‌پوشی با مثال‌ها، جدول‌ها و روابط ریاضی توضیح داده شده است.

در فصل دوم کتاب حلال و حل‌ شونده برهم‌کنش‌های حلال بررسی شده است. ابتدا برهم‌کنش‌های حلال‌ـ‌حلال مانند برهم‌کنش دوقطبی‌ـ‌دوقطبی و پیوند هیدروژنی در حلال‌های مختلف تشریح شده و سپس برهم‌کنش‌های حلال‌ـ‌حل‌شونده به‌صورت منظم دسته‌بندی شده است. نیروهای کولمبیک (یون‌ـ‌دوقطبی، یون‌ـ‌دوقطبی القایی، دوقطبی‌ـ‌دوقطبی القایی، نیروهای پراکنده) و نیروهای انتقال بار، همراه با مفهوم حلال‌گریزی، در این فصل با روابط انرژی و مثال‌های عددی توضیح داده شده‌اند.

فصل سوم کتاب حلال و حل‌ شونده به برهم‌کنش‌های حل‌شونده‌ـ‌حل‌شونده اختصاص دارد و موضوعاتی مانند تجمع یون‌ها، تشکیل کمپلکس، توپولوژی لیگاند، خواص لایه‌ای، یون همراه، اثر حلال و نقش سوبسترا را پوشش می‌دهد. لیلا حاجی آقابابایی در این فصل، جداول متعددی از ثابت‌های تشکیل کمپلکس برای یون‌های قلیایی و قلیایی خاکی با لیگاندهای مختلف در حلال‌های گوناگون آورده و ساختارهای متنوع لیگاندهای درشت‌حلقه، کریپتاندها و لیگاندهای چندحفره‌ای با شکل‌های شماتیک را نمایش داده است.

لیلا حاجی آقابابایی در فصل چهارم کتاب حلال و حل‌ شونده شیمی اسید و باز در حلال‌های مختلف را مطرح کرده است. تعاریف گوناگون اسید و باز (آرنیوس، برونستد‌ـ‌لوری و دیگر مدل‌ها)، ثابت‌های تفکیک اسیدی و بازی، تغییر قدرت اسیدها و بازها در حلال‌های متفاوت و مفهوم pH در محیط‌های غیرآبی بررسی شده است. در پایان کتاب، واژه‌نامه، کتابنامه، فهرست جدول‌ها و شکل‌ها قرار گرفته تا مراجعه به داده‌ها و مفاهیم برای دانشجویان ساده‌تر شود.

خلاصه کتاب حلال و حل شونده

کتاب حلال و حل‌ شونده به‌طور متمرکز به این سؤال پاسخ می‌دهد که حلال‌ها و حل‌شونده‌ها چگونه با هم برهم‌کنش می‌کنند و این برهم‌کنش‌ها چه اثری بر خواص محلول‌ها دارند. لیلا حاجی آقابابایی ابتدا تعریف دقیق حلال، حل‌شونده و محلول را براساس آیوپاک ارائه کرده و سپس نشان داده است که چرا ویژگی‌هایی مانند نقطه جوش، قطبیت، ثابت دی‌الکتریک و ثابت خودیونیزاسیون برای انتخاب حلال مناسب در واکنش‌ها و فرایندها اهمیت دارند.

در ادامه، کتاب حلال و حل‌ شونده نیروهای بین مولکولی را به‌صورت منظم دسته‌بندی کرده و نقش آن‌ها را در حلالیت غیرالکترولیت‌ها و الکترولیت‌ها توضیح داده است. مفاهیمی مانند اصل شبیه شبیه را حل می‌کند، پارامتر حلالیت، اثر نمک‌ها بر حلالیت (خروج نمکی و ورود نمکی)، تغییرات ضرایب فعالیت و مدل‌های دبای‌ـ‌هوکل و رابینسون‌ـ‌استاک با مثال‌های عددی تشریح شده‌اند. در بخش پایانی، مفهوم حلال‌پوشی، عدد دهندگی و پذیرندگی حلال‌ها و روش‌های تجربی تعیین عدد حلال‌پوشی با تکنیک‌هایی مانند NMR، رامان، UV-Vis و هدایت‌سنجی معرفی شده است.

چرا باید کتاب حلال و حل شونده را بخوانیم؟

کتاب حلال و حل‌ شونده تصویری منسجم از نقش حلال‌ها در شیمی ارائه کرده است و مفاهیم پراکنده‌ای مانند قطبیت، حلالیت، حلال‌پوشی و ضرایب فعالیت را در یک چارچوب واحد کنار هم قرار داده است. خواننده با مطالعه‌ی آن می‌تواند درک عمیق‌تری از انتخاب حلال مناسب، تحلیل رفتار محلول‌ها و تفسیر داده‌های تجربی در آزمایشگاه به‌ دست آورد.

خواندن کتاب حلال و حل شونده را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کتاب حلال و حل‌ شونده به دانشجویان شیمی در همه‌ی مقاطع، به‌ویژه گرایش‌های شیمی تجزیه و شیمی فیزیک پیشنهاد می‌شود. همچنین به دانشجویان زیست‌شناسی، شیمی دارویی و داروسازی که در کار با محلول‌ها و حلال‌های آبی و ناآبی درگیر هستند، می‌تواند کمک آموزشی مناسبی ارائه دهد.