کتاب مقدمه ای بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض

کتاب مقدمه‌ ای بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض نوشته‌ مهدی منافی خیابانی کوشیده است پلی روشن میان دو حوزه‌ی شعر فارسی و موسیقی بسازد. نویسنده در این اثر کوتاه اما متمرکز ابتدا مفاهیم پایه‌ی عروض فارسی را توضیح داده است و سپس به‌سراغ مبانی ریتم در موسیقی می‌رود و در ادامه پیوند این دو را با مثال‌های متعدد نشان می‌دهد. انتشارات یاشنا این کتاب را منتشر کرده است و متن حاضر نسخه‌ای است که برای مطالعه‌ی آموزشی و پژوهشی در اختیار علاقه‌مندان قرار می‌گیرد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مقدمه ای بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض

کتاب مقدمه‌ ای بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض با طرح یک پرسش ساده آغاز می‌شود؛ وزن شعر فارسی چه نسبتی با نظم زمانی و ریتم در موسیقی دارد. مهدی منافی خیابانی از تجربه‌ی شخصی خود در آشنایی با شعر، تنبک و شنیدن قطعه‌ای از محمد اخوان شروع کرده است و نشان می‌دهد چگونه کشف انطباق یک قطعه‌ی ریتمیک با افاعیل عروضی انگیزه‌ی نگارش این کتاب شده است. در بخش نخست کتاب مهدی منافی خیابانی به تعریف عروض، مفهوم وزن، انواع وزن در زبان‌های مختلف و جایگاه وزن کمی در شعر فارسی می‌پردازد؛ سپس مفاهیم پایه‌ای مانند واج، هجا، انواع هجا، علامت‌گذاری هجاها، تقطیع، ارکان و افاعیل مشهور را به‌صورت مرحله‌به‌مرحله توضیح داده است و با مثال‌هایی از فردوسی، حافظ، مولوی و دیگر شاعران شکل هجاها و ارکان را در عمل نشان می‌دهد. 

در ادامه‌ی کتاب بحث به معرفی بحرها و اوزان رایج کشیده می‌شود؛ از هزج و رمل تا رجز، کامل، وافر، مضارع و مجتث. برای هر بحر صورت سالم و صورت‌های دگرگون‌شده (محذوف، مخبون، مکفوف و…) همراه با نمونه‌های شعری متعدد آورده شده است تا خواننده هم‌زمان با نام‌گذاری نظری گوش و چشم خود را به الگوی وزنی عادت دهد. بخش بعدی کتاب به موسیقی اختصاص دارد. مهدی منافی خیابانی با نقل تعاریفی از فارابی، ابن‌سینا، صفی‌الدین ارموی، امیرحسین آریان‌پور، پرویز منصوری و جلال ذوالفنون مفهوم ریتم، وزن، ضرب، کشش، سکوت، میزان و میزان‌نما را توضیح داده است؛ سپس با معرفی شکل‌های مختلف نت و کشش آن‌ها نسبت زمان در موسیقی را روشن می‌کند. 

در فصل پایانی کتاب مقدمه‌ ای بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض پیوند عملی دو دستگاه وزن کمی در شعر و ریتم در موسیقی نشان داده می‌شود. مهدی منافی خیابانی الگوهای وزنی بحرها را در قالب توالی نت‌ها بازنویسی کرده است و نمونه‌هایی از ادوار صفی‌الدین ارموی و نیز الگوهای ساخته‌شده توسط خود و استادان موسیقی ایرانی را می‌آورد. در پایان نیز به نقش وزن در گوشه‌هایی از ردیف مانند کرشمه و مثنوی اشاره شده است و کتاب با تأکید بر جایگاه وزن و ریتم در فرهنگ و هنر ایرانی به پایان می‌رسد.

خلاصه کتاب مقدمه ای بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض

کتاب مقدمه‌ ای بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض از یک ایده‌ی مرکزی دفاع می‌کند؛ وزن شعر فارسی بر پایه‌ی کوتاهی و بلندی هجاها شکل گرفته و همین امتداد زمانی حلقه‌ی اتصال آن با ریتم موسیقی است. نویسنده ابتدا نشان می‌دهد که در زبان‌های مختلف وزن می‌تواند عددی، تکیه‌ای، نواختی یا کمی باشد و شعر فارسی در گروه وزن کمی قرار می‌گیرد. او با تعریف واج، هجا، ارکان و بحرها ساختار درونی وزن شعر را روشن می‌کند. 

کتاب در گام بعد مفهوم ریتم را به‌عنوان حرکت در زمان با تناسب و تقارن توضیح می‌دهد و با تکیه بر تعاریف نظریه‌پردازان موسیقی نقش ضرب، کشش، سکوت و میزان را در شکل‌گیری وزن موسیقایی شرح می‌دهد. در بخش پایانی نویسنده الگوهای عروضی را به زبان نت و میزان ترجمه می‌کند تا نشان دهد چگونه می‌توان بحرهایی مانند هزج، رمل، رجز، کامل، وافر، مضارع و مجتث را در قالب الگوهای ریتمیک شنید و اجرا کرد. دغدغه‌ی اصلی کتاب نزدیک‌کردن زبان شعر و موسیقی و فراهم‌کردن زمینه‌ای مشترک برای دانشجویان ادبیات و هنرجویان موسیقی است.

چرا باید کتاب مقدمه ای بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض را بخوانیم؟

این اثر با زبانی آموزشی و مثال‌های فراوان مفاهیم نسبتاً انتزاعی عروض و ریتم را به‌ هم نزدیک کرده است. خواننده با مطالعه‌ی کتاب می‌تواند وزن شعر فارسی را دقیق‌تر بشناسد، ساختار بحرها را در قالب زمان و ضرب درک کند و هنگام شنیدن یا ساختن موسیقی پیوند آن را با شعر فارسی بهتر ببیند. محتوای کتاب برای ورود اولیه به این تقاطع شعر و موسیقی جمع‌وجور و متمرکز است.

خواندن کتاب مقدمه ای بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی، هنرجویان موسیقی ایرانی به‌ویژه سازهای ضربی، شاعران علاقه‌مند به وزن و تقطیع و نیز مدرسانی که می‌خواهند پیوند شعر و موسیقی را در کلاس‌های خود توضیح دهند پیشنهاد می‌شود. کسانی که به‌دنبال درک زمانی‌تر و شنیداری‌تر از وزن شعر هستند نیز می‌توانند از این کتاب بهره ببرند.