کتاب مقدمه ای بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض

کتاب مقدمه‌ی بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض نوشته‌ی مهدی منافی خیابانی کوشیده است پلی روشن میان دو حوزه‌ی شعر فارسی و موسیقی بسازد. نویسنده در این اثر کوتاه اما متمرکز ابتدا مفاهیم پایه‌ی عروض فارسی را توضیح داده است و سپس به سراغ مبانی ریتم در موسیقی می‌رود و در ادامه پیوند این دو را با مثال‌های متعدد نشان می‌دهد. انتشارات یاشنا آن کتاب را منتشر کرده است و متن حاضر نسخه‌ای است که برای مطالعه‌ی آموزشی و پژوهشی در اختیار علاقه‌مندان قرار می‌گیرد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مقدمه ای بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض

کتاب مقدمه‌ی بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض با طرح یک پرسش ساده آغاز می‌شود: وزن شعر فارسی چه نسبتی با نظم زمانی و ریتم در موسیقی دارد. مهدی منافی خیابانی از تجربه‌ی شخصی خود در آشنایی با شعر، تنبک و شنیدن قطعه‌ای از محمد اخوان شروع کرده است و نشان می‌دهد چگونه کشف انطباق یک قطعه‌ی ریتمیک با افاعیل عروضی، انگیزه‌ی نگارش آن کتاب شده است. در بخش نخست کتاب مقدمه‌ی بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض، نویسنده به تعریف عروض، مفهوم وزن، انواع وزن در زبان‌های مختلف و جایگاه وزن کمی در شعر فارسی می‌پردازد. سپس مفاهیم پایه‌ای مانند واج، هجا، انواع هجا، علامت‌گذاری هجاها، تقطیع، ارکان و افاعیل مشهور را به‌صورت مرحله‌به‌مرحله توضیح داده است و با مثال‌هایی از فردوسی، حافظ، مولوی و دیگر شاعران، شکل هجاها و ارکان را در عمل نشان می‌دهد. در ادامه‌ی کتاب مقدمه‌ی بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض، بحث به معرفی بحرها و اوزان رایج کشیده می‌شود؛ از هزج و رمل تا رجز، کامل، وافر، مضارع و مجتث. برای هر بحر، صورت سالم و صورت‌های دگرگون‌شده (محذوف، مخبون، مکفوف و…) همراه با نمونه‌های شعری متعدد آورده شده است تا خواننده هم‌زمان با نام‌گذاری نظری، گوش و چشم خود را به الگوی وزنی عادت دهد. بخش بعدی کتاب مقدمه‌ی بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض به موسیقی اختصاص دارد. نویسنده با نقل تعاریفی از فارابی، ابن‌سینا، صفی‌الدین ارموی، امیرحسین آریان‌پور، پرویز منصوری و جلال ذوالفنون، مفهوم ریتم، وزن، ضرب، کشش، سکوت، میزان و میزان‌نما را توضیح داده است. سپس با معرفی شکل‌های مختلف نت و کشش آن‌ها، نسبت زمان در موسیقی را روشن می‌کند. در فصل پایانی کتاب مقدمه‌ی بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض، پیوند عملی دو دستگاه وزن کمی در شعر و ریتم در موسیقی نشان داده می‌شود. نویسنده الگوهای وزنی بحرها را در قالب توالی نت‌ها بازنویسی کرده است و نمونه‌هایی از ادوار صفی‌الدین ارموی و نیز الگوهای ساخته‌شده توسط خود و استادان موسیقی ایرانی را می‌آورد. در پایان نیز به نقش وزن در گوشه‌هایی از ردیف مانند کرشمه و مثنوی اشاره شده است و کتاب با تأکید بر جایگاه وزن و ریتم در فرهنگ و هنر ایرانی به پایان می‌رسد.

خلاصه کتاب مقدمه ای بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض

کتاب مقدمه‌ی بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض از یک ایده‌ی مرکزی دفاع می‌کند: وزن شعر فارسی بر پایه‌ی کوتاهی و بلندی هجاها شکل گرفته و همین امتداد زمانی، حلقه‌ی اتصال آن با ریتم موسیقی است. نویسنده ابتدا نشان می‌دهد که در زبان‌های مختلف، وزن می‌تواند عددی، تکیه‌ای، نواختی یا کمی باشد و شعر فارسی در گروه وزن کمی قرار می‌گیرد. سپس با تعریف واج، هجا، ارکان و بحرها، ساختار درونی وزن شعر را روشن می‌کند. در گام بعد، کتاب مفهوم ریتم را به‌عنوان «حرکت در زمان با تناسب و تقارن» توضیح می‌دهد و با تکیه بر تعاریف نظریه‌پردازان موسیقی، نقش ضرب، کشش، سکوت و میزان را در شکل‌گیری وزن موسیقایی شرح می‌دهد. در بخش پایانی، نویسنده الگوهای عروضی را به زبان نت و میزان ترجمه می‌کند تا نشان دهد چگونه می‌توان بحرهایی مانند هزج، رمل، رجز، کامل، وافر، مضارع و مجتث را در قالب الگوهای ریتمیک شنید و اجرا کرد. دغدغه‌ی اصلی آن کتاب نزدیک‌کردن زبان شعر و موسیقی و فراهم‌کردن زمینه‌ای مشترک برای دانشجویان ادبیات و هنرجویان موسیقی است.

چرا باید کتاب مقدمه ای بر آشنایی با پیوند ریتم و عروض را بخوانیم؟

این اثر با زبانی آموزشی و مثال‌های فراوان، مفاهیم نسبتاً انتزاعی عروض و ریتم را به‌هم نزدیک کرده است. خواننده با مطالعه‌ی آن کتاب می‌تواند وزن شعر فارسی را دقیق‌تر بشناسد، ساختار بحرها را در قالب زمان و ضرب درک کند و هنگام شنیدن یا ساختن موسیقی، پیوند آن را با شعر فارسی بهتر ببیند. برای ورود اولیه به این تقاطع شعر و موسیقی، متن کتاب جمع‌وجور و متمرکز است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی آن کتاب به دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی، هنرجویان موسیقی ایرانی به‌ویژه سازهای ضربی، شاعران علاقه‌مند به وزن و تقطیع و نیز مدرسانی که می‌خواهند پیوند شعر و موسیقی را در کلاس‌های خود توضیح دهند پیشنهاد می‌شود. کسانی که به دنبال درک زمانی‌تر و شنیداری‌تر از وزن شعر هستند نیز می‌توانند از آن بهره ببرند.