کتاب تعلیم آسان قرآن کریم

کتاب تعلیم آسان قرآن کریم نوشته‌ی اسماعیل خورسندی اثری آموزشی در حوزه‌ی قرائت و تجوید قرآن است که نشر ضامن آهو آن را منتشر کرده است. نویسنده که خود سال‌ها با آموزش قرآن و انتقال سنت قرائت سروکار داشته کوشیده است مجموعه‌ای نسبتاً جامع از مباحث مقدماتی و میانی قرائت را در قالبی منظم و طبقه‌بندی‌شده گردآوری کند تا مسیر یادگیری برای قاریان تازه‌کار و علاقه‌مندان جدی روشن‌تر شود. ساختار آن کتاب از مباحث انگیزشی و اعتقادی درباره‌ی چرایی تلاوت و آموزش قرآن آغاز می‌شود سپس به تاریخچه‌ی نزول و جمع‌آوری قرآن، تقسیمات و نام‌ها و اصطلاحات اصلی می‌رسد و بعد وارد آداب تلاوت، علم قرائت، علم تجوید و جزئیات فنی مخارج و صفات حروف می‌شود. در ادامه نیز نکات تکمیلی برای قاریان، آشنایی با قراء سبعه، شیوه‌های ترتیل و تحقیق و تدویر و مباحثی مانند احکام تنوین و نون ساکن، مد و قصر، اشباع، تفخیم و ترقیق، حروف قلقله و… آمده است. نویسنده در مقدمه به انگیزه‌ی شخصی خود از تألیف، یعنی پاسخ‌دادن به شوق یادگیری قرآن و انتقال دانسته‌ها از نسل استادان به نسل‌های بعد اشاره کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تعلیم آسان قرآن کریم

کتاب تعلیم آسان قرآن کریم اثری است که اسماعیل خورسندی در آن کوشیده است مسیر یادگیری قرائت و تجوید را از نقطه‌ی آغاز تا سطحی نسبتاً پیشرفته ترسیم کند. آن کتاب با مقدمه‌ای اعتقادی و عاطفی شروع می‌شود که در آن نویسنده از جایگاه قرآن به‌عنوان کلام الهی، چراغ هدایت و معجزه‌ی پیامبر اسلام سخن گفته و با نقل آیات و روایات، اهمیت تلاوت، تدبر و آموزش قرآن را یادآور شده است. در همان آغاز، سؤالاتی مانند «چرا قرآن بخوانیم؟» و «چرا قرآن را آموزش ببینیم و چرا آموزش دهیم؟» مطرح شده و با استناد به آیات و احادیثی از پیامبر و امامان، فضیلت قاریان، حافظان و آموزگاران قرآن توضیح داده شده است. سپس نویسنده خلاصه‌ای از تاریخچه‌ی نزول قرآن، نزول دفعی در شب قدر و نزول تدریجی در طول سال‌های بعثت، تفاوت سوره‌های مکی و مدنی، تعداد اجزاء و احزاب و سوره‌ها، تعریف آیه و سوره و نیز روند جمع‌آوری و کتابت قرآن در زمان پیامبر، علی، ابوبکر و عثمان را مرور کرده است. در همین بخش به نام‌ها و القاب متعدد قرآن، تقسیمات درونی آن، حروف ابجد و کاربرد عددی آن‌ها و نیز بحث کاتبان وحی و نسخه‌های مختلف اولیه اشاره شده است. کتاب تعلیم آسان قرآن کریم در فصل‌های بعدی از فضای تاریخی و اعتقادی فاصله می‌گیرد و وارد آموزش عملی می‌شود. فصل آداب تلاوت، آداب ظاهری مانند وضو، رو به قبله‌بودن، نحوه‌ی نشستن، آهسته‌خوانی همراه با تدبر، رعایت سجده‌های واجب، دعاهای پس از تلاوت و نیز آداب باطنی مانند حضور قلب، توجه به عظمت کلام الهی، تأمل در آیات رحمت و عذاب و تغییر حال دل متناسب با مضمون آیات را توضیح داده است. سپس در بخش «نکات مهم برای شروع تلاوت» به استعاذه، بسم‌الله، احکام قرائت بسم‌الله در آغاز سوره‌ها و استثناهای سوره‌ی توبه پرداخته شده است. در ادامه، فصل «علم قرائت و علل اختلاف قراء» به معرفی علم قرائت، علت پیدایش قرائت‌های مختلف، نقش نبودن اعراب و نقطه در مصاحف نخستین و معرفی قراء سبعه و راویان آن‌ها اختصاص یافته است. فصل «علم تجوید» تعریف تجوید، ضرورت یادگیری آن از استاد، تفاوت تجوید نظری و عملی، سه روش تحقیق، تدویر و تحدیر در ترتیل و نیز سه راه اصلی تغییر لهجه‌ی فارسی به عربی (تغییر ادای حرکات، مخارج حروف و تفخیم و ترقیق) را شرح داده است. در بخش‌های بعدی، مباحث فنی‌تری مانند صداهای کوتاه و بلند، سکون، تنوین، تشدید، حروف مد و لین، حروف والی و جارّه، مخارج حروف از حلق، دهان، لب‌ها و خیشوم، صفات ذاتی و عارضی حروف، قلقله، اشباع، احکام «ها» ضمیر، تفخیم و ترقیق لام جلاله و حرف «را» و نیز نکات تکمیلی برای قاریان و تالیان علاقه‌مند آمده است.

خلاصه کتاب تعلیم آسان قرآن کریم

در تعلیم آسان قرآن کریم نویسنده ابتدا از جایگاه قرآن در زندگی مؤمن سخن گفته است. او با طرح پرسش «چرا قرآن بخوانیم؟» دلایلی مانند الهی‌بودن متن، جاودانگی، هدایت‌گری، معیار بودن برای سنجش اندیشه‌ها و رفتارها، دعوت به صلح و عدالت و پاکدامنی و تشویق به علم و فضائل اخلاقی را برمی‌شمارد. سپس با نقل روایاتی از پیامبر و امامان، بر این نکته تأکید کرده است که بهترین افراد کسانی هستند که قرآن را می‌آموزند و به دیگران یاد می‌دهند و اینکه تلاوت در جوانی می‌تواند با جان و گوشت و خون انسان درآمیزد. در ادامه، بخشی از کتاب به تاریخچه‌ی نزول قرآن، نزول دفعی در شب قدر و نزول تدریجی در طول سال‌های بعثت، تفاوت سوره‌های مکی و مدنی، تعداد اجزاء و احزاب و سوره‌ها، تعریف آیه و سوره و نیز روند جمع‌آوری و کتابت قرآن در دوره‌های مختلف اختصاص یافته است. در این میان، نویسنده به نقش کاتبان وحی، نسخه‌ی گردآوری‌شده به‌دست علی، جمع‌آوری‌های بعدی و نیز مسئله‌ی اعراب‌گذاری و نقطه‌گذاری در دوره‌های بعد اشاره کرده است. پس از این زمینه‌چینی، کتاب وارد آداب تلاوت می‌شود. آداب ظاهری مانند وضو، رو به قبله‌بودن، نحوه‌ی نشستن، پاداش‌های متفاوت تلاوت در حالت‌های مختلف، توصیه به آهسته‌خوانی همراه با تدبر و پرهیز از شتاب در ختم، و نیز آداب باطنی مانند حضور قلب، توجه به عظمت گوینده‌ی قرآن، تأمل در آیات رحمت و عذاب، گریه در مواضع مناسب و خواندن قرآن چنان‌که گویی از خدا شنیده می‌شود، در این بخش توضیح داده شده است. سپس «نکات مهم برای شروع تلاوت» مانند استعاذه و بسم‌الله، احکام قرائت بسم‌الله در آغاز سوره‌ها، استثنای سوره‌ی توبه و موارد استحباب یا منع وصل بسم‌الله به ابتدای برخی سوره‌ها مطرح شده است. در فصل «علم قرائت و علل اختلاف قراء» نویسنده علم قرائت را قدیمی‌ترین دانش مرتبط با قرآن معرفی کرده و توضیح داده است که قرآن در اصل به یک صورت نازل شده اما اختلاف در قرائت‌ها به‌سبب نبودن اعراب و نقطه و تفاوت ادای حروف در میان قاریان پدید آمده است. او قراء سبعه و راویان آن‌ها را نام می‌برد و جایگاه ویژه‌ی قرائت عاصم و روایت حفص را توضیح می‌دهد. سپس در فصل «علم تجوید» تجوید به‌عنوان هنر نیکو اداکردن حروف از مخارج خود با رعایت صفات تعریف شده و بر ضرورت یادگیری آن از استاد و تمرین طولانی تأکید شده است. سه روش تحقیق، تدویر و تحدیر در ترتیل و سه راه اصلی تغییر لهجه‌ی فارسی به عربی (اصلاح ادای حرکات، مخارج حروف و تفخیم و ترقیق) نیز در همین فصل آمده است. بخش‌های بعدی کتاب به آموزش گام‌به‌گام مباحث فنی اختصاص دارد: صداهای کوتاه (فتح، کسر، ضم)، صداهای بلند (حروف مد)، سکون و نقش آن در اتصال حروف، تعریف تنوین و نسبت آن با نون ساکن، تشدید و چگونگی شکل‌گیری آن از دو حرف همسان، حروف والی و کاربردشان در رسم‌الخط، حروف جارّه و اثر آن‌ها بر اعراب کلمات، حروف ابجد و ارزش عددی آن‌ها، تعریف حرف و مخرج، و سپس شرح دقیق مخارج حروف از حلق، دهان، لب‌ها و خیشوم. در ادامه، صفات ذاتی و عارضی حروف مانند جهر و همس، شدّت و رخاوت، استعلاء و استفال، اطباق و انفتاح، اذلاق و اصمات، صفیر، قلقله، لین، انحراف، تکریر، تفشی، استطاله، نبر، خفاء، نفث و نفخ توضیح داده شده است. نویسنده سپس به مبحث اشباع، به‌ویژه در مورد «ها» ضمیر، شرایط تفخیم و ترقیق لام جلاله و حرف «را» و نیز نمونه‌های متعدد از کلمات قرآنی برای هر قاعده می‌پردازد تا خواننده بتواند قواعد را در متن قرآن تشخیص دهد و در تلاوت خود به‌کار گیرد.

چرا باید کتاب تعلیم آسان قرآن کریم را بخوانیم؟

تعلیم آسان قرآن کریم برای کسانی که می‌خواهند از سطح علاقه‌ی عمومی به قرآن فراتر بروند و قرائت خود را بر پایه‌ی قواعد دقیق بنا کنند یک مسیر نسبتاً منظم ترسیم کرده است. آن کتاب هم انگیزه‌ی معنوی و اعتقادی تلاوت را تقویت کرده هم ابزار فنی لازم برای ادای صحیح حروف و کلمات را فراهم آورده است. ترکیب مباحثی مانند چرایی تلاوت و آموزش قرآن، تاریخچه‌ی نزول و جمع‌آوری، آداب ظاهری و باطنی تلاوت، علم قرائت و معرفی قراء سبعه، و سپس ورود به جزئیات علم تجوید، مخارج و صفات حروف، احکام تنوین و نون ساکن، مد و قصر، قلقله، اشباع، تفخیم و ترقیق، باعث شده است خواننده بتواند هم تصویر کلی از سنت قرائت داشته باشد و هم در سطح جزئی با مثال‌های متعدد تمرین کند. تأکید مکرر نویسنده بر ضرورت استاد و تمرین، و در عین حال ارائه‌ی توضیحات طبقه‌بندی‌شده، آن کتاب را به متنی تبدیل کرده است که می‌تواند در کنار کلاس حضوری یا جلسات قرائت به‌عنوان منبع مرجع برای مرور و تثبیت آموخته‌ها استفاده شود. برای کسانی که با لهجه‌ی فارسی می‌خوانند، بخش‌های مربوط به تغییر لهجه، شناخت صداهای کوتاه و بلند، و تفاوت تلفظ ده حرف ویژه‌ی عربی نسبت به فارسی، کمک می‌کند خطاهای رایج خود را شناسایی کنند و به‌تدریج به ادای نزدیک‌تر به عربی برسند. همچنین پرداختن به آداب باطنی، دعاهای پس از تلاوت و نگاه معنوی به قرآن، یادآور می‌شود که هدف نهایی از تجوید و قرائت، صرفاً زیبایی صوت نیست بلکه فهم، حضور قلب و پیوند عمیق‌تر با متن الهی است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن تعلیم آسان قرآن کریم به قاریان مبتدی و نیمه‌مبتدی که می‌خواهند تجوید را به‌صورت منظم بیاموزند، به مربیان و مدرسان جلسات قرآن برای استفاده‌ی آموزشی و مرور مباحث، به دانش‌آموزان و دانشجویان رشته‌های علوم قرآنی و الهیات، و به علاقه‌مندان عمومی که دغدغه‌ی اصلاح لهجه‌ی قرآنی و آشنایی با تاریخچه و اصطلاحات قرائت را دارند پیشنهاد می‌شود.